معاونت پژوهشی دانشگاه تبریز دین پژوهی و کارآمدی 2716-9812 6 1 2026 06 09 The Effectiveness of Epic Mysticism (Mystical Epic) in Nahj al-Balagha and its Role in Spiritual and Social Education کارآمدی عرفان حماسی( حماسه عرفانی) در نهج‌البلاغه و نقش آن در تربیت معنوی، اجتماعی 21 40 21738 10.22034/nrr.2026.70698.1571 FA احمد فرشبافیان دانشیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تبریز سمیه محمدیان دانشجوی دکتری دانشگاه تبریز Journal Article 2025 12 13 Mysticism and epic are distinct literary genres that have historically produced significant works, yet they share certain elements that have led scholars to explore the concept of “epic mysticism” or “mystical epic.” Nahj al-Balagha exemplifies this synthesis, combining mystical, moral, and epic dimensions. The mysticism it presents is both epic and active, portraying God within the context of human life and the inner and outer struggles of the seeker, who attains divine closeness through responsibility, justice, and ethical cultivation.<br /><br />This study investigates the effectiveness of epic mysticism in Nahj al-Balagha, aiming to reveal both its theoretical and practical aspects. Employing a descriptive-analytical methodology, the research analyzes the text’s content to identify its mystical-epic elements. Findings indicate that concepts such as the greater jihad, human dignity, and the social responsibilities of the mystic constitute the foundations of epic mysticism. Through components like active monotheistic knowledge, militant asceticism, justice, spiritual courage, and opposition to oppression, epic mysticism in Nahj al-Balagha demonstrates the potential to spiritually educate believers and serve as a model for socially engaged, civilization-building mysticism in the modern world.<br /><br />By integrating inner spirituality with outward epic action, Imam Ali (AS) embodies the ideal human who brings mysticism out of isolation, making it relevant within the sphere of life and social struggle. Nahj al-Balagha, therefore, not only conveys profound mystical and ethical teachings but also presents a paradigm of active, socially responsible spirituality, offering timeless guidance for personal development and societal transformation. عرفان و حماسه به‌عنوان دو گونه ادبی، هر یک در طول تاریخ آثاری داشته‌اند و با وجود تفاوت‌های اساسی، مؤلفه‌های مشترکی نیز دارند. این اشتراک‌ها سبب شده تا پژوهشگران به مفهوم «عرفان حماسی» یا «حماسه عرفانی» توجه کنند. نهج‌البلاغه، به‌عنوان یکی از منابع اصلی معرفتی و تربیتی اسلام، نمونه‌ای بارز از این تلفیق است؛ متنی که هم حاوی ابعاد عرفانی وهم جلوه‌های حماسی است. نوع عرفان ارائه شده در نهج‌البلاغه، عرفان حماسی و فعال است؛ به‌طوری که خداوند در متن زندگی و مبارزه ظاهری و باطنی انسان دیده می‌شود و سالک با مسؤولیت‌پذیری، عدالت‌خواهی و تربیت اخلاقی به قرب الهی دست می‌یابد. پژوهش حاضر با هدف بررسی کارآمدی عرفان حماسی در نهج‌البلاغه انجام شده و تلاش کرده است ابعاد نظری و کاربردی این پیوند را آشکار سازد. روش پژوهش توصیفی–تحلیلی بوده و داده‌ها از طریق مطالعه محتوایی نهج البلاغه گردآوری و تحلیل شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که مفاهیمی چون جهاد اکبر، کرامت انسان و مسؤولیت اجتماعی عارف، پایه‌های عرفان حماسی را شکل می‌دهند. تحلیل محتوایی متون نهج‌البلاغه نشان می‌دهد که عرفان حماسی از طریق مؤلفه‌هایی نظیر معرفت توحیدی فعال، زهد مجاهدانه، عدالت‌ورزی، شجاعت معنوی و مبارزه با ظلم، قابلیت تربیت معنوی انسان مؤمن را دارد و می‌تواند الگویی برای عرفان اجتماعی و تمدن‌ساز در جهان معاصر باشد. امام علی (ع) با تلفیق معنویت درونی و حماسه بیرونی، نمونه‌ای از انسان کامل ارائه می‌کند که عرفان را از انزوا خارج کرده و آن را در متن زندگی و مبارزه اجتماعی جاری می‌سازد. https://nrr.tabrizu.ac.ir/article_21738_f3ff1d5df2da4addd2fba3188da6a9b4.pdf