معاونت پژوهشی دانشگاه تبریز دین پژوهی و کارآمدی 2716-9812 6 2 2026 08 23 The Function of the Narratives of Moses (peace be upon him) in the Process of Cultural Transformation of Islamic Society: From the Reform of the Pre-Islamic Mentality to the Institutionalization of a Monotheistic کارکرد قصص موسی (ع) در فرآیند تحول فرهنگی جامعه اسلامی: از اصلاح ذهنیت جاهلی تا نهادسازی تمدن توحیدی 43 62 22095 10.22034/nrr.2026.71464.1592 FA بهجت ناصری مؤسسه آموزش عالی فاطمه الزهرا (سلام الله علیها ) خوراسگان اصفهان حامد معرفت عضو گروه علمی مرکز تخصصی التمهید حوزه علمیه قم Journal Article 2026 02 08 Qur’anic narratives are not merely historical accounts; rather, they perform profound civilizational and educational functions in the process of shaping the religious culture of societies. Among these narratives, the story of Prophet Moses (peace be upon him), which is recounted with high frequency across more than thirty surahs, represents one of the Qur’an’s most prominent instruments for the gradual guidance of the nascent Islamic community. The central question of this study is how the narratives of Moses (pbuh) transformed their function from reforming the pre-Islamic (Jāhiliyyah) mentality to institutionalizing a monotheistic civilization across the Meccan and Medinan periods. Adopting a chronological (tanzīlī) interpretive approach and employing a qualitative–comparative method, this article examines Moses-related verses according to the order of revelation, while analyzing the socio-cultural contexts of Mecca and Medina.<br /><br />The findings demonstrate that in the Meccan surahs, the narratives of Moses played three primary roles in the cultural transformation of the early Islamic society: transformation of belief (establishing a monotheistic worldview, belief in the Hereafter, and rejection of tyrannical domination), transformation of cognition (cultivating critical consciousness and historical awareness), and transformation of skills (crisis management, social unity, and justice-oriented action). Conversely, in the Medinan surahs, these same narratives evolved into instruments of community-building and social institutionalization, emphasizing collective responsibility, confrontation with hypocrisy, and the institutionalization of justice. Accordingly, the narratives of Moses (pbuh) function as a comprehensive cultural roadmap that guides Islamic society from the reform of mentality to the establishment of a monotheistic civilization. قصص قرآن، صرفاً روایت‌های تاریخی نیستند، بلکه کارکردی تمدنی و تربیتی در فرایند شکل‌دهی فرهنگ دینی جوامع دارند. در این میان، داستان حضرت موسی(ع) که در بیش از سی سوره و با بسامد بالا بازگو شده، از برجسته‌ترین ابزارهای قرآن برای هدایت تدریجی جامعه نبوی به‌شمار می‌آید. مسئله اصلی این پژوهش آن است که قصص موسی(ع) چگونه در دو دوره مکی و مدنی، کارکرد خود را از اصلاح ذهنیت جاهلی به نهادسازی تمدن توحیدی تغییر داده است. این مقاله با رویکرد «تفسیر تنزیلی» و روش «تحلیل کیفی ـ تطبیقی»، با بررسی آیات مرتبط در ترتیب نزول و تحلیل بافت اجتماعی مکه و مدینه، به واکاوی تحول کارکرد این قصص می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد در سوره‌های مکی، قصص موسی(ع) سه نقش اصلی در تحول فرهنگی جامعه اسلامی داشته است: تحول در باور (جهان‌بینی توحیدی، معاد و نفی سلطه)، تحول در شناخت (تقویت ذهنیت انتقادی و تحلیل تاریخی) و تحول در مهارت (مدیریت بحران، وحدت و عدالت). در مقابل، در سوره‌های مدنی، همان قصص به ابزار امت‌سازی و نهادسازی اجتماعی تبدیل شده و بر اصولی چون مسئولیت‌پذیری جمعی، مقابله با نفاق و نهادینه‌سازی عدالت تأکید دارد. بدین ترتیب، قصص موسی(ع) در مسیر گذار جامعه اسلامی از اصلاح ذهنیت تا تأسیس تمدن توحیدی، نقش یک نقشه راه فرهنگی را ایفا می‌کند. https://nrr.tabrizu.ac.ir/article_22095_6814655dd535e928b21e4f81ea1054b2.pdf