https://nrr.tabrizu.ac.ir/ دین پژوهی و کارآمدی fa daily 1 Tue, 09 Jun 2026 00:00:00 +0330 Tue, 09 Jun 2026 00:00:00 +0330 https://nrr.tabrizu.ac.ir/article_21731.html در مواجهه با تحولات معرفتی و اجتماعی جهان معاصر، یکی از چالش‌های اساسی مطالعات قرآنی، دستیابی به الگویی کارآمد برای فهم هدایتی و مسئله‌محور قرآن کریم است. در این میان، تبیین «الگوی هندسه معرفتی قرآن» از منظر مقام معظم رهبری (مدظله‌العالی) می‌تواند چارچوبی منسجم و کاربردی برای کارآمدسازی تفسیر معاصر فراهم آورد. پژوهش حاضر با هدف تبیین مؤلفه‌های هندسه معرفتی قرآن و تحلیل نقش آن در ارتقای کارآمدی تفسیر تدبرمحور انجام شده است. این مطالعه با روش توصیفی–تحلیلی و با اتکا به بیانات مقام معظم رهبری، آیات قرآن، روایات اهل‌بیت (ع) و تفاسیر معتبر شیعه (المیزان، نمونه و مجمع‌البیان) سامان یافته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که هندسه معرفتی قرآن در اندیشه مقام معظم رهبری بر سه مؤلفه بنیادین استوار است: جامعیت معرفتی در پوشش ابعاد عقلی، اخلاقی و عملی حیات انسانی؛ نظام‌مندی و انسجام معارف قرآنی در جهت جلوگیری از فهم گزینشی و سطحی؛ و محوریت هدایت به‌عنوان غایت نهایی و روح حاکم بر آموزه‌های قرآنی. این الگو، با تأکید بر تدبر، تقوا و پیوند معرفت و عمل، ضمن نفی تفسیر به رأی، زمینه استخراج الگوهای عملی برای هدایت فردی و اجتماعی را فراهم می‌سازد و تفسیر قرآن را از سطح فهم نظری به عرصه کاربست اجتماعی و تمدنی ارتقا می‌دهد. نتیجه پژوهش حاکی از آن است که الگوی هندسه معرفتی قرآن، با تکیه بر مبانی تفسیری مقام معظم رهبری، ظرفیت بالایی برای کارآمدسازی تفسیر معاصر، پاسخ‌گویی به نیازهای معرفتی جامعه اسلامی و تقویت نقش قرآن در هدایت اجتماعی و تمدن‌سازی اسلامی دارد. https://nrr.tabrizu.ac.ir/article_21738.html عرفان و حماسه به‌عنوان دو گونه ادبی، هر یک در طول تاریخ آثاری داشته‌اند و با وجود تفاوت‌های اساسی، مؤلفه‌های مشترکی نیز دارند. این اشتراک‌ها سبب شده تا پژوهشگران به مفهوم «عرفان حماسی» یا «حماسه عرفانی» توجه کنند. نهج‌البلاغه، به‌عنوان یکی از منابع اصلی معرفتی و تربیتی اسلام، نمونه‌ای بارز از این تلفیق است؛ متنی که هم حاوی ابعاد عرفانی وهم جلوه‌های حماسی است. نوع عرفان ارائه شده در نهج‌البلاغه، عرفان حماسی و فعال است؛ به‌طوری که خداوند در متن زندگی و مبارزه ظاهری و باطنی انسان دیده می‌شود و سالک با مسؤولیت‌پذیری، عدالت‌خواهی و تربیت اخلاقی به قرب الهی دست می‌یابد. پژوهش حاضر با هدف بررسی کارآمدی عرفان حماسی در نهج‌البلاغه انجام شده و تلاش کرده است ابعاد نظری و کاربردی این پیوند را آشکار سازد. روش پژوهش توصیفی–تحلیلی بوده و داده‌ها از طریق مطالعه محتوایی نهج البلاغه گردآوری و تحلیل شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که مفاهیمی چون جهاد اکبر، کرامت انسان و مسؤولیت اجتماعی عارف، پایه‌های عرفان حماسی را شکل می‌دهند. تحلیل محتوایی متون نهج‌البلاغه نشان می‌دهد که عرفان حماسی از طریق مؤلفه‌هایی نظیر معرفت توحیدی فعال، زهد مجاهدانه، عدالت‌ورزی، شجاعت معنوی و مبارزه با ظلم، قابلیت تربیت معنوی انسان مؤمن را دارد و می‌تواند الگویی برای عرفان اجتماعی و تمدن‌ساز در جهان معاصر باشد. امام علی (ع) با تلفیق معنویت درونی و حماسه بیرونی، نمونه‌ای از انسان کامل ارائه می‌کند که عرفان را از انزوا خارج کرده و آن را در متن زندگی و مبارزه اجتماعی جاری می‌سازد. https://nrr.tabrizu.ac.ir/article_21733.html حقوق طبیعت در شرایط جنگی، به عنوان یکی از مباحث مهم اخلاقی و فقهی، در آموزه‌های دینی اسلام و مسیحیت جایگاه ویژه‌ای دارد که با توجه به تفاوت‌های تاریخی و فرهنگی، رویکردهای متفاوتی را به نمایش می‌گذارد. مسئله اصلی این پژوهش، تحلیل تطبیقی نگرش‌های اسلام و مسیحیت نسبت به رعایت حقوق طبیعت در جنگ و بررسی تحولات فکری مرتبط با آن است. هدف پژوهش، تبیین چهارچوب‌های نظری و عملی هر دو دین در این حوزه و استخراج نقاط اشتراک و افتراق آن‌ها است. روش تحقیق، مبتنی بر تحلیل محتوای متون مقدس، کتب فقهی و الهیاتی و بررسی دیدگاه‌های متفکران برجسته در هر دو مکتب دینی به شکل متنی و با ملاحظه زمان به صورت توصیفی-تحلیلی می‌باشد. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که در اسلام از بین بردن طبیعت بدون ضرورت در شرایط خاص جنگی از نگاه آموزه های قرآن و حدیث و دیدگاه های فقیهان و اندیشمندان اسلامی ناپسند است. این آموزه‌ها از صدر اسلام تاکنون ثبات و استمرار قابل توجهی داشته‌اند. آموزه‌های مسیحی نیز در متون مقدس و دیدگاه های الهیاتی پس از آن نابودی طبیعت را در جنگ مشروع ندانسته‌اند. البته باید در نظر داشت که در متون مقدس و دیدگاه های تفسیری مسیحیت رویکرد عدم صیانت از محیط زیست نیز ملاحظه می شود. https://nrr.tabrizu.ac.ir/article_21737.html از جمله مبانی تاثیر گذار بر نظریه های مشاوره و روان درمانی مبانی انسان شناسی است. پژوهش حاضر با تبیین کارآمدی انسان‌شناسی اسلامی در مواجهه با کاستی‌های انسان‌شناسی گشتالت‌درمانی پرلز انجام شده است. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و با رویکرد مقایسه‌ای، به بررسی آرای پرلز در حیطه انسان‌شناسی و مقایسه آن با مفاهیم اسلامی پرداخته است. پزوهش حاضر در دو مرحله انجام شده است. در مرحله اول مبانی انسان شناسی نظریه گشتالت درمانی پرز با توجه به منابع موجود استخراج و ارایه شدند. در مرحله دوم با توجه به منابع اسلامی از جمله آیات قرآن و روایات و کتب مرتبط این مبانی مورد نقد و بررسی قرار گرفته است. یافته‌ها نشان می‌دهد که انسان‌شناسی گشتالت‌درمانی بر محوریت مفاهیمی چون کل‌نگری، خودسازمان‌دهی، مسئولیت‌پذیری مطلق، حال‌گرایی و طبیعت‌محوری استوار است. از منظر اسلامی، این مبانی با چالش‌های جدی از جمله تقلیل انسان به ابعاد مادی، نادیده گرفتن فطرت الهی، فردگرایی افراطی، غفلت از بعد اجتماعی انسان و انکار ساحت متعالی روحانی مواجه است. انسان‌شناسی گشتالت‌درمانی با وجود نقاط قوت در توجه به کلیت و مسئولیت‌پذیری، به دلیل غفلت از ابعاد متعالی انسان، تصویر ناقصی از حقیقت انسان ارائه می‌دهد. الگوی انسان‌شناختی اسلامی می‌تواند با ارائه تصویر جامع از انسان و جبران کاستی های این نظریه کارآمدی بیشتری داشته باشد. https://nrr.tabrizu.ac.ir/article_21736.html زمینه و هدف: هدف این پژوهش، طراحی و ارزیابی کارآمدی یک بسته آموزشی مبتنی بر آموزه‌های قرآنی در کاهش آسیب‌های فضای مجازی و ارتقای سواد دینی-دیجیتال نوجوانان بود.روش: پژوهش حاضر از نوع کاربردی و با طرح شبه‌آزمایشی پیش‌آزمون–پس‌آزمون با گروه کنترل اجرا شد. جامعه آماری شامل دانش‌آموزان متوسطه دوم شهرستان ارومیه در سال تحصیلی 1404-1403 بود. با روش نمونه‌گیری خوشه‌ای تصادفی، ۱۲ مدرسه (۶ مدرسه در گروه مداخله و ۶ مدرسه در گروه کنترل) انتخاب شدند. ابزار گردآوری داده‌ها شامل پرسش‌نامه استاندارد آسیب‌های فضای مجازی و پرسش‌نامه محقق‌ساخته سواد دینی-دیجیتال (بررسی‌شده از نظر روایی و پایایی) بود. گروه مداخله در ۸ جلسه آموزشی بر پایه آموزه‌های قرآنی (اخلاق گفت‌وگو، پرهیز از شایعه و تهمت، مسئولیت‌پذیری اطلاعاتی و تقویت فضایل صبر و کنترل نفس) شرکت کردند؛ داده‌ها با استفاده از آزمون‌های ANCOVA و مدل‌های خطی مختلط تحلیل شد.یافته‌ها: نتایج نشان داد میانگین نمرات آسیب‌های فضای مجازی در گروه مداخله به‌طور معناداری کاهش یافت (p<0.01) و میانگین نمرات سواد دینی-دیجیتال افزایش چشمگیری داشت (p<0.001). اثرات به‌دست‌آمده در پیگیری سه‌ماهه نیز پایدار باقی ماند. تحلیل کیفی پرسشنامه ها حاکی از آن بود که مؤلفه‌های اخلاق رسانه‌ای قرآنی، تقویت خودکنترلی و ارتقای مسئولیت‌پذیری از مهم‌ترین عوامل اثرگذار در تغییر رفتار بودند.نتیجه‌گیری: بسته آموزشی مبتنی بر آموزه‌های قرآنی توانست در کاهش آسیب‌های فضای مجازی و ارتقای سواد دینی-دیجیتال نوجوانان مؤثر واقع شود. این الگو می‌تواند به‌عنوان یک ابزار تربیتی-پیشگیرانه در برنامه‌های درسی مدارس و مراکز مشاوره تربیتی مورد استفاده قرار گیرد و زمینه‌ساز طراحی سیاست‌های تربیت رسانه‌ای مبتنی بر معارف اسلامی باشد. https://nrr.tabrizu.ac.ir/article_21735.html مخاطرات محیطی بعنوان پدیده‌هایی جدایی‌ناپذیر از زندگی انسان، همواره در شکل‌گیری باورها و رفتارهای فردی و اجتماعی نقش داشته‌اند. در بافت جهانی امروز،رویکردهای غالب در مواجهه با مخاطرات عمدتاً مادی و سکولار هستند. این پژوهش بر ضرورت ادغام دیدگاه‌های معنوی ادیان بزرگ الهی(اسلام، یهودیت و مسیحیت) در درک ریشه‌ها و پیامدهای مخاطرات تأکید دارد. روش تحقیق در این مقاله، پژوهش بنیادی و به صورت توصیفی–تحلیلی است که با روش مرور سیستماتیک منابع معتبر علمی داخلی و خارجی بویژه آیات قرآن کریم و دیگر کتب آسمانی در دسترس، از جمله انجیل و تورات، با تأکید بر کلیدواژه‌هایی چون «امتحان»، «بلایا» و «مخاطرات » صورت گرفته‌است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که ادیان الهی غالباً مخاطرات را پیامدی از گناه و نافرمانی می‌دانند. در آموزه‌های یهودی، منشأ مخاطرات به نافرمانی و گناه، هشدارها و نشانه‌های الهی و همچنین آزمون‌های ربوبی بازمی‌گردد. مسیحیت با تأکید بر پیامدهای گناه و نافرمانی همراه با نشانه‌های آخرالزمانی، مخاطرات را در همین چارچوب تفسیر می‌کند. اما از منظر تعالیم اسلامی، مخاطرات محیطی صرفاً رویدادهایی تصادفی نیستند، بلکه گاه آزمون‌هایی الهی برای رشد، تطهیر و هدایت انسان و بیداری اخلاقی انسان می‌داند که ارتباطی مستقیم با اعمال و انتخاب‌های او دارد. نتایج پژوهش حاکی از آن است که کارآمدی دین در مدیریت مخاطرات از طریق تقویت آگاهی معنوی، ایجاد آرامش روانی و ارتقای تاب‌آوری جوامع نمود می‌یابد. این امر نیازمند گفتمان‌سازی فطرت‌محور توسط نهادهای حاکمیتی و فرهنگی است تا با بازخوانی دینی مخاطرات، مدیریت بحران‌ها بهبود یابد و جوامع آسیب‌دیده از آثار مخرب آن کاسته شود.