The effectiveness of Quranic education in promoting religious-digital literacy and reducing cyberspace harms among adolescents

Document Type : پژوهشی

Author

, Islamic Studies Department, Faculty of Humanities, Islamic Azad University, Bukan Branch, Bukan, Iran.

Abstract

The aim of this study was to design and evaluate the effectiveness of an educational package based on Quranic teachings in reducing cyberspace harms and improving religious-digital literacy among adolescents.
The present study was an applied study with a quasi-experimental pre-test-post-test design with a control group. The statistical population included high school students in Urmia in the academic year 1403-1404. Twelve schools (6 schools in the intervention group and 6 schools in the control group) were selected using a random cluster sampling method. The data collection tool included a standard questionnaire on cyberspace harms and a researcher-made religious-digital literacy questionnaire (reviewed for validity and reliability). The intervention group participated in 8 educational sessions based on Quranic teachings (ethics of conversation, avoiding gossip and slander, information responsibility, and strengthening the virtues of patience and self-control); Data were analyzed using ANCOVA tests and mixed linear models.
The results showed that the mean scores of cyberspace harms in the intervention group decreased significantly (p<0.01) and the mean scores of religious-digital literacy increased significantly (p<0.001). The effects obtained in the three-month follow-up also remained stable. Qualitative analysis of the questionnaires indicated that the components of Quranic media ethics, strengthening self-control, and promoting responsibility were the most important factors influencing behavior change.
The educational package based on Quranic teachings was effective in reducing cyberspace harms and promoting religious-digital literacy of adolescents.

Keywords

Main Subjects


اصفهانی، هاله؛ سعادتمند، زهره؛ و براتعلی، مریم. (۱۴۰۴). شناسایی و اعتباریابی عوامل مهارتی در تربیت اعتقادی عبادی در بستر آموزش مجازی برای دوره ابتدایی. نشریه شناخت، رفتار، یادگیری، ۲(۱)، ۱۶.
اشرفی سلطان‌احمدی، زینب؛ ملکی آوارسین، صادق؛ کیهان، جواد؛ و یاری، جهانگیر. (۱۴۰۳). تدوین و اعتباریابی برنامه درسی تربیت دینی در مقطع پیش‌دبستان. مدیریت و چشم‌انداز آموزش، ۶(۲)، ۲۷۹-۳۰۳.
اسمعیلی طبا، سید مرتضی؛ سلطانی‌فر، محمد؛ و فرهنگی، علی‌اکبر. (۱۴۰۰). کاربست سواد رسانه‌ای دینی در مواجهه با آسیب‌های فضای مجازی به‌عنوان یک مسئلۀ مستحدثه. مجله علمی پژوهش‌های فقهی، ۱۷(۱)، ۲۹-۴۶. https://doi.org/10.22059/jorr.2020.255178.1008021
بنی‌اسد، رضا؛ موحدنسب، سعید؛ و باقری میبدی، مهدی. (۱۴۰۱). شناسایی و اولویت‌بندی مؤلفه‌های ارتقای سواد رسانه‌ای دانشجویان در فضای مجازی بر اساس الگوی آمیخته بازاریابی اجتماعی. فصلنامه پژوهش‌های مدیریت راهبردی، ۷(۴)، ۱۳-۴۴.
پورمحسنی کلوری، فرشته؛ و قربانی آذر، فاطمه. (۱۴۰۱). بررسی اثربخشی آموزش سواد فضای مجازی بر میزان قربانی شدن ناشی از قلدری در فضای مجازی، تفکر انتقادی و خودکنترلی در دانش‌آموزان. فصلنامه علمی پژوهش در یادگیری آموزشگاهی و مجازی، ۱۰(۱)، ۹۷-۱۰۸. https://doi.org/10.30473/etl.2022.61835.3673
ترجمه حسین انصاریان. قرآن کریم.
خلج‌آبادی فراهانی، فرزین. (۱۴۰۰). عوامل ساختاری زمینه‌ساز مصرف پورنوگرافی در اینترنت در بین جوانان شهر تهران: یک مطالعه کیفی. فصلنامه مطالعات راهبردی ورزش و جوانان، ۱(۵)، ۳۵-۷۰.
ذاکری، منا؛ و صباحی‌زاده، محمد. (۱۴۰۱). آسیب‌شناسی مصرف سواد رسانه‌ای در بین اقشار مختلف جامعه: مورد مطالعه استان هرمزگان. نشریه مطالعات میان‌فرهنگی، ۵(۱)، ۷۳-۹۸.
رستگاری، سمیه؛ نواح، عبدالرضا؛ و حزباوی، عزیز. (۱۳۹۸). پیامدهای جامعه‌شناختی سواد رسانه‌ای بر آگاهی از حقوق شهروندی و دموکراسی‌خواهی. مطالعات رسانه‌های نوین، ۵(۱۸)، ۲۰۳-۲۲۸. https://doi.org/10.22054/nms.2019.27012.350
رفیعی‌راد، جواد. (۱۳۹۹). بررسی میزان تأثیر فضای مجازی بر باورها و اعتقادات کاربران شبکه‌های اجتماعی. مطالعات بین‌رشته‌ای دانش راهبردی، ۱۰(۴)، ۲۰۱-۲۲۰.
رمضانی، طاهر؛ خاکپور، رضا؛ و اصغری، عرفان. (۱۴۰۲). اثربخشی مهارت آموزش سواد رسانه‌ای بر اضطراب و تفکر انتقادی والدین دانش‌آموزان پسر مقطع ابتدایی. رویکردی نو بر آموزش کودکان، ۵(۳)، ۲۳-۳۳.
رمضانی، فریدون؛ کرد تمینی، بهمن؛ کهرازئی، فرهاد؛ و عرب، علی. (۱۴۰۳). اثربخشی آموزش‌های رسانه‌ای بر سواد روان‌شناختی رسانه و هویت اجتماعی نوجوانان. مطالعات راهبردی ارتباطات، ۴(۴)، ۴۷-۶۰. https://doi.org/10.22034/rcc.2024.2045745.1177
طاهری، رضا. (۱۴۰۳). تحلیل بازنمایی نمادین اختلال اضطراب در فضای مجازی: مطالعه پدیدارشناسی دیجیتال. نشریه روان‌شناسی سلامت و اختلالات رفتاری، ۲(۲)، ۶.
عرفانی، محمد نظیر؛ و عون‌نقوی، سید محمدعلی. (۱۳۹۶). فرصت‌ها و چالش‌های نهادهای دینی در فضای مجازی (با تأکید بر آموزش). نشریه بین‌المللی میان‌رشته‌ای Pure Life، ۵(۱۲)، ۳۳-۵۷.
عزیزی، زهره؛ رحیمی، صالح؛ و احمدی، وکیل. (۱۴۰۳). نقش مهارت‌های دیجیتال در ارتقای سواد حریم خصوصی برخط دانشجویان کارشناسی دانشگاه رازی. نشریه علوم و فنون مدیریت اطلاعات، ۱۰(۱)، ۷-۳۰.
عسکری، مجید؛ حاجیلو، مریم؛ و تقی‌زاده، سیما. (۱۳۹۷). نقش سواد رسانه‌ای در توانمندسازی اولیا و مربیان برای استفاده بهینه از فضای مجازی. دومین همایش بین‌المللی سواد رسانه‌ای و اطلاعاتی با موضوع خانواده، تهران، ایران.
عسگری، محمد؛ نصر اصفهانی، ارسلان؛ اسدی، عزیز؛ و زمانی، بابک. (۱۴۰۱). طراحی الگوی آموزش سواد رسانه‌ای برای معلمان بر اساس رویکرد داده‌بنیاد. فصلنامه مطالعات برنامه درسی، ۱۷(۶)،145-154.
علی‌پور، جواد؛ و پوررشیدی، هاتف. (۱۴۰۳). بررسی دوگانگی حقوق و اخلاق در دسترسی کودکان به فضای مجازی. فقه و حقوق خانواده، ۳۰(۸۲)، ۶۵-۸۶. https://doi.org/10.30497/flj.2024.246726.2054
عوض‌زاده مهربان، شهناز؛ یوسفی، محمد؛ و حجتی‌زاده، لیلا. (۱۴۰۴). اهمیت سواد دیجیتال در برنامه‌های درسی امروز مدارس. تحقیقات راهبردی در تعلیم و آموزش و پرورش، ۳۸(۲)، ۷۷-۹۹.
غلامی، رضا؛ رزقجو کسمائی، محمد؛ فلاح‌الله‌بخش محله، حمید؛ و سلطان‌آبادی، محمد. (۱۴۰۴). تأثیر آموزش مفاهیم قرآنی بر خودکنترلی نوجوانان. دومین همایش ملی علوم انسانی با رویکرد نوین و اولین همایش بین‌المللی پژوهشی فرهنگیان نوین، آستارا، ایران.
فرزاد، الهام؛ و فریدزاده، محمد. (۱۴۰۳). حفاظت از حریم خصوصی مخاطبان در دنیای دیجیتال: نقش حیاتی سواد رسانه‌ای. نشریه مطالعات فقه و حقوق رسانه، ۶(۲)، ۳۳۷-۳۶۸.
قاسمی، مرضیه؛ و احمدی، مهدی. (۱۳۹۵). فضای مجازی؛ فرصت‌ها و چالش‌های هویت دینی در بین جوانان ایرانی. ره‌آورد نور، ۵(۴)، ۲۸-۴۱.
کارگر، رحیم. (۱۳۹۹). سیاست‌ها و راهکارهای فرهنگی تبلیغ و ترویج مهدویت در رسانه‌های دیجیتال و الکترونیک. فصلنامه مشرق موعود، ۶(۵)، ۳۵-۵۷.
کیانی، محمد؛ نایبی ندوشن، زهره؛ و دهقان‌پور فراشاه، افسانه. (۱۴۰۴). واکاوی ماهیت دوگانه فضای مجازی: پدیده‌ای کاهنده و فزاینده در حوزه سرمایه اجتماعی مبتنی بر مسئولیت‌پذیری اجتماعی. نشریه کسب‌وکار اجتماعی، ۲(۲)، ۲۲۶-۲۴۰.
کیهان، جواد. (۱۳۹۹). طراحی مدل راهبردهای آموزش مذهبی کودکان پیش‌دبستانی در خانواده (پژوهشی آمیخته). نشریه مسایل کاربردی در تعلیم و تربیت اسلامی، ۵(۱)، ۶۱-۹۲.
کیهان، جواد؛ و زینال‌پور، سمیرا. (۱۳۹۷). پدیدارشناسی شیوه‌های آموزش مذهبی والدین به کودکان پیش‌دبستانی. علوم تربیتی از دیدگاه اسلام، ۶(۱۰)، ۶۹-۹۱.
لطفی، مهدی. (۱۴۰۴). فرصت‌ها و چالش‌های فضای مجازی در حفظ هویت دینی و فرهنگی خانواده‌های اسلامی. نشریه مطالعات فضای مجازی و رسانه‌های اجتماعی، ۲(۱)، ۴۱-۶۹.
ماهور گیلانی، پیمان؛ نصراللهی کاسمانی، اکبر؛ و بابایی، محمد. (۱۴۰۲). تحلیل فرآیند مدیر0یت تبلیغات انتخاباتی در فضای مجازی: پژوهشی کیفی از خبرگان. مطالعات سیاسی-اجتماعی تاریخ و فرهنگ ایران، ۲(۱)، ۸۲-۱۰۷.
محسن‌زاده، محمد جواد. (۱۳۹۶). آسیب‌شناسی و ارائه راهکارهای ارتقای آموزش‌های دینی در فضای مجازی. نشریه بین‌المللی میان‌رشته‌ای Pure Life، ۴(۱۰)، ۱۲۳-۱۵۲.
مدنی، محمد هادی؛ و معارفی، محسن. (۱۴۰۰). فضای مجازی و تحول دین‌داری. جریان‌شناسی دینی معرفتی در عرصه بین‌الملل، (۵)، ۴۵-۷۴.
نجفی، فاطمه؛ و واحدی، مهدی. (۱۳۹۸). فرصت‌های فضای مجازی: رویکرد دینی آموزشی. نشریه بین‌المللی میان‌رشته‌ای Pure Life، ۲(۵)، ۳۱-۴۸.
نورانی، زهرا؛ گودرزی، اعظم؛ و حسینی، سید باقر. (۱۴۰۳). طراحی الگوی سواد رسانه‌ای در نظام تعلیم و تربیت جمهوری اسلامی ایران. پژوهش در مسائل تعلیم و تربیت اسلامی، ۳۲(۶۴)، ۱۸۹-۲۲۳.
هاشمی، شهناز؛ رضایی فقیهیان، علی؛ و علویچه، ریحانه. (۱۴۰۲). بررسی رابطه بین باورهای انگیزشی با سواد دیجیتال در بین دانشجویان دانشگاه بوشهر. نشریه مدیریت اطلاعات، ۹(۱)، ۲۰۴-۲۱۶.
 
Buckingham, D. (2003). Media education: Literacy, learning and contemporary culture. Polity Press.
d’Haenens, L., Vissenberg, J., Puusepp, M., Edisherashvili, N., Martinez-Castro, D., Helsper, E. J., Tomczyk, Ł., Azadi, T., Opozda-Suder, S., Maksniemi, E., Spurava, G., Salmela-Aro, K., Sormanen, N., Tiihonen, S., Wilska, T.-A., Hietajärvi, L., Martínez, G., Larrañaga, N., Garmendia, M., … Sepielak, D. (2025). Fostering media literacy: A systematic evidence review of intervention effectiveness for diverse target groups. Media and Communication, 13, Article 8901. https://doi.org/10.17645/mac.8901.
Fassi, L., Ferguson, A. M., Przybylski, A. K., Ford, T. J., & Orben, A. (2025). Social media use in adolescents with and without mental health conditions. Nature Human Behaviour, 9(6), 1283–1299. https://doi.org/10.1038/s41562-025-02134-4.
Hobbs, R. (2010). Digital and media literacy: A plan of action. The Aspen Institute.
Jones, L. M., Mitchell, K. J., & Beseler, C. L. (2024). The impact of youth digital citizenship education: Insights from a cluster randomized controlled trial outcome evaluation of the Be Internet Awesome (BIA) curriculum. Contemporary School Psychology, 28, 509–523. https://doi.org/10.1007/s40688-023-00465-5.
Keles, B., McCrae, N., & Grealish, A. (2020). A systematic review: The influence of social media on depression, anxiety and psychological distress in adolescents. International Journal of Adolescence and Youth, 25(1), 79–93. https://doi.org/10.1080/02673843.2019.1590851.
Lai, N. M., Lim, Y. S., Chaiyakunapruk, N., Lee, S. W. H., Liabsuetrakul, T., Sabbir, M., Mahmud, S. M. H., Siddiqi, U. R., Ahmed, T., Hasan, F. U. L., & Kuan, P. X. (2025). Review article: The effectiveness of school-based interventions for reducing screen time: A systematic review and meta-analysis. Child and Adolescent Mental Health, 30(3), 223–237. https://doi.org/10.1111/camh.70022.
Lu, C., & Gu, M. M. (2025). A systematic review and meta-analysis of factors and outcomes of digital citizenship among adolescents. Asia Pacific Journal of Education, 45(4), 1130–1145. https://doi.org/10.1080/02188791.2023.2296352.
Najjar Azari, Z., & Keyhan, J. (2022). Explaining the relationship between Islamic work ethics and professional ethics with the mediating role of responsibility (Case study: General Directorate of Education of West Azerbaijan). Journal of Training and Improvement of Human Resources, 2(0), 38–52.