تحلیل و بررسی احادیث مرگ‌خواهی معصومان (علیهم‌السلام)

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار و عضو هیأت علمی گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه حضرت معصومه سلام الله علیها، قم، ایران

2 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه حضرت معصومه سلام الله علیها، قم، ایران.

چکیده

بر اساس آموزه‌های دینی یاد پایدار و پیوسته مرگ برای انسان امری مطلوب است، اما گاه نزول سختی‌ها و دشواری‌های زندگی موجب می‌شود که انسان کم‌طاقت شده و بخاطر عدم دستاویزی برای پناه بردن به آن دست به دعا برداشته و به جای استمداد از خداوند، آرزوی مرگ می‌کند. مفهوم تعدادی روایات مشتمل بر دعاها و آرزوها، با آموزه‌های دیگر برجا مانده از ایشان سازواری ندارد. چنانچه طلب و آرزوی مرگ ناشی از بی‌تابی در برابر مشکلات دنیایی صورت پذیرد، ضمن عدم جواز صادر شده از جانب ایشان با امر ابتلاء معصومان نیز همسویی ندارد، چه اینکه منتج به عجز و ناتوانی خواهد بود و این نیز با مقام عصمت تنافی خواهد داشت. این مقاله با رویکردی تحلیلی- انتقادی کوشیده است تا منابع و اسناد این روایات را بر اساس منابع فریقین در سنجه نقد نهد و در تلاش‌است با کاوش در دیگر مصادر و یافتن بسامد و گونه­های حدیثی و تاریخی، تحلیل یا ارزیابی نماید. روایات مزبور، ضمن تعارض با برخی اخبار واردشده در منابع شیعی و سنت معصومان، از نظر ادله­ قرآنی، عقلی، رکاکت معنا محل مناقشه‌است. تعدادی از روایات مشتمل بر آرزوی مرگ از سند و منبع معتبر برخوردار نیست و در مواردی نیز تعابیر کنایی‌است از اظهار نهایت ناراحتی و تأسف بر وقوع ماجراهایی که موجب انحراف امت اسلامی را فراهم می‌آورد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Analysis and Examination of the Narrations of the Infallibles' (Peace be upon them) Wish for Death

نویسندگان [English]

  • Mohsen Rafat 1
  • fateme zhian 2
1 Associate Professor, Department of Quran Science and Hadith, Hazrat-e Masoumeh University, Qom, Iran
2 Fatemeh zhian, Assistant Professor of Department of Quran Science and Hadith. Faculty member of Hazrat-e Maʼsoumeh University. Qom. Iran
چکیده [English]

According to religious teachings, the enduring and continuous remembrance of death is a desirable matter for humans. However, sometimes the onset of hardships and difficulties in life causes individuals to become impatient, leading them to pray for death instead of seeking refuge in God. The concept expressed in several narrations, which include prayers and wishes for death, is inconsistent with other teachings attributed to the Infallibles (Peace be upon them). If the wish for death arises from an inability to cope with worldly problems, it not only lacks permission from them but also contradicts the trials faced by the Infallibles, as such a stance would result in helplessness, which is inconsistent with the status of infallibility. This article, adopting an analytical-critical approach, aims to scrutinize the sources and documents of these narrations according to the evidence from both Shia and Sunni perspectives and seeks to evaluate them by exploring other sources and identifying their frequency and types of narrations and historical context. The aforementioned narrations, while conflicting with some accounts found in Shia literature and the Sunnah of the Infallibles, are subject to dispute regarding their scriptural, rational, and semantic clarity. Several narrations that include wishes for death lack credible chains of transmission and, in some cases, are metaphorical expressions of deep sorrow and regret over events that lead to the deviance of the Islamic community.

کلیدواژه‌ها [English]

  • The Infallibles' Wish for Death
  • Wish for Death
  • Credibility Assessment
  • Textual Critique
  1. قرآن کریم.
  2. ابن‌أبی‌الحدید، عزالدّین عبدالحمید‌‌‌بن‌هبةالله(1378ق). شرح نهج‌البلاغة، تحقیق: محمّد ابوالفضل ابراهیم، مصر: داراحیاء الکتب العربیة.
  3. ابن‌ابی‌شیبه، عبدالله(1409ق). المصنف، بیروت: دارالفکر.
  4. ابن‌ابى‌الثلج بغدادى، محمد‌‌‌بن‌احمد(1410ق). تاریخ أهل البیت نقلا عن الأئمة(ع)، قم: آل‌البیت(ع).
  5. ابن‌أثیر، عزّ الدین ابی الحسن(1409ق). أسد الغابة فى معرفة الصحابة، بیروت: دارالفکر.
  6. ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ(1385ق). الکامل فی التاریخ، بیروت: دارصادر ـ داربیروت.
  7. ابن‌اعثم کوفی،احمدبن‌علی(1411ق). الفتوح، بیروت: دارالاضواء.
  8. ابن‌جوزى، ابوالفرج عبدالرحمن‌‌‌بن‌على(1412ق). المنتظم فى تاریخ الأمم و الملوک، بیروت: دارالکتب العلمیة.
  9. ابن‌خلدون، عبد الرحمن‌‌‌بن‌محمد(1408ق). تاریخ ابن‌‌‌خلدون، تحقیق خلیل شحادة، بیروت: دارالفکر.
  10. ابن‌شهرآشوب، محمدبن علی(1379ق). مناقب‌آل ابی‌طالب، قم: انتشارات علامه.
  11. ابن‌کثیر دمشقی، أبوالفداء اسماعیل(1422ق). البدایة و النهایة، بیروت: دارالمعرفة.
  12. ابن‌کثیر دمشقی، أبوالفداء اسماعیل(1412ق). تفسیر ابن کثیر، ، بیروت: دارالمعرفة.
  13. ابن‌مردویه، احمدبن‌موسی(1424ق). مناقب علی‌بن‌ابی‌طالب، قم: دارالحدیث.
  14. اربلی، ابن‌‌‌ابی الفتح(1381ق). کشف الغمة، تبریز: بنی‌هاشمی.
  15. اسدی، حمید؛ حسینی رضوی، ثریا؛ جلیلی، پروین(1391). پیش بینی خطر خودکشی دانشجویان بر اساس اعتقادات مذهبی، حمایت اجتماعی، راهبردهای مقابله ای و سلامت عمومی، روانشناسی کاربردی، ش24، صص87-99.
  16. اصفهانى، ابوالفرج على‌‌‌بن‌حسین(بى‌تا). مقاتل الطالبیین، تحقیق: سید احمد صقر، بیروت: دارالمعرفة.
  17. اقبالی، علی(1403). راهبردهای تنظیم هیجان در قرآن کریم، دین پژوهی و کارآمدی، ش11، صص1-23.
  18. آل‌عصفور، حسین‌‌‌بن‌محمد(بی‌تا). وفاة النبی صلی الله علیه و آله المسمی بالتهاب نیران الاحزان و مثیر الکتئاب و الاشجان، نجف: المطبعة الحیدریة.
  19. امام سجاد(ع)، علی‌بن‌الحسین(1418ق). الصحیفة السجادیة، قم: الهادی.
  20. بخاری، محمدبن‌اسماعیل(1401ق). صحیح البخاری، بیروت: دارالفکر.
  21. بلاذری، أبوالحسن أحمد‌‌‌بن‌یحیى(1397ق). أنساب الأشراف، بیروت: دارالتعارف.
  22. جدیدی‌نژاد، محمدرضا(1381ش). دانش رجال از دیدگاه اهل‌سنت‌، قم: دارالحدیث.
  23. جزائری، سید نعمت الله(بی‌تا). ریاض الأبرار فی مناقب الأئمة الأطهار، بیروت: مؤسسة التاریخ العربی‌.
  24. حاکم نیشابوری، ابوعبدالله(بی‌تا). المستدرک علی الصحیحین، بیروت: دارالمعرفة.
  25. حلی، حسن‌‌‌بن‌یوسف(1411ق). خلاصةالاقوال، قم: دارالذخائر.
  26. ـــــــــــــــــــــــــــ(1414ق). منتهی المطلب فی تحقیق المذهب، مشهد: آستانة الرضویة.
  27. خطیب شربینی، شمس الدین(1285ق). محمد‌‌‌بن‌أحمد، السراج المنیر فی الإعانة على معرفة بعض معانی کلام ربنا الحکیم الخبیر، قاهرة: مطبعة بولاق.
  28. خوشحال دستجردی، طاهره؛ رضاپور، زینب(1392). بازتاب مقامات حضرت مریم(س) در متون عرفانی از قرن چهارم تا قرن نهم هجری، ادبیات عرفانی و اسطوره شناختی، ش32،ص38-54.
  29. خویی، سیدابوالقاسم(1410ق). معجم رجال الحدیث، قم: مرکز نشر آثار شیعه.
  30. دینوری، ابن قتیبه(بی‌تا). الامامة و السیاسة، حلب: مؤسسة الحلبی وشرکاه للنشر والتوزیع.
  31. ذهبی، شمس الدین محمد‌‌‌بن‌احمد(1413ق). سیر اعلام النبلاء، بیروت: موسسه الرسالة.
  32. ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ(1410ق). تاریخ الإسلام، بیروت: دارالکتاب العربی.
  33. راوندی، قطب الدین(1407ق). الدعوات، قم: انتشارات مدرسه امام مهدی(عج).
  34. رفعت، محسن؛ سلیمی، بشیر(1399ش) بازخوانی شیوه‌های فهم بستر تاریخی کلام امام علی(ع) در نهج البلاغه، پژوهشنامه علوی،ص1-28.
  35. ژیان، فاطمه(1398ش). واکاوی اعتبارسنجی خطبه فدکیه در سنجه معیارهای فریقین، حدیث حوزه، ش18، ص5ـ34.
  36. سبط‌ابن‌جوزى، یوسف‌‌‌بن‌قزاوغلى،(1426ق‌). تذکرة الخواص من الأمة بذکر خصائص الأئمة، قم: المجمع العالمی لاهل البیت(علیهم‌السلام).
  37. سیدبن‌طاووس، علی(1414ق). الدروع الواقیة، قم: موسسه آل البیت(ع).
  38. ـــــــــــــــــــــــــ(بی‌تا). اللهوف فی قتلی الطفوف، قم: انوارالهدی.
  39. سیدرضی،محمدبن‌حسین(1414ق). نهج البلاغة، تحقیق: صبحی صالح، قم: هجرت.
  40. سیدمرتضی، علی‌بن‌حسین(1410ق). الشافی فی الامامة، قم: موسسه اسماعیلیان.
  41. شوشتری، محمدتقی(1376ش). بهج الصباغة فی ‏شرح‏ نهج‏البلاغة، تهران:امیرکبیر.
  42. صالحی شامی، محمد‌‌‌بن‌یوسف(١٤١٤ق). سبل الهدى والرشاد فی سیرة خیر العباد، بیروت: دارالکتب العلمیة.
  43. صدر، سید حسن(بی‌تا). تأسیس الشیعة، بیروت: الاعلمی.
  44. صدوق، محمد‌‌‌بن‌علی(1400ق). الامالی، بیروت: الاعلمی.
  45. ـــــــــــــــــــــــــــ(1385ق). علل الشرائع، نجف: المکتبة الحیدریة.
  46. ـــــــــــــــــــــــــــ(1404ق). عیون اخبارالرضا(ع)، بیروت: الأعلمی.
  47. ـــــــــــــــــــــــــــ(بی‌تا). کتاب من لایحضره الفقیه، قم: جامعه مدرسین.
  48. ــــــــــــــــــــــــــــ(1381ق). الرجال، نجف: مطبعةالحیدریة.
  49. صفار، محمد‌‌‌بن‌حسن(1404ق). بصائر الدرجات فی فضائل آل محمّد(ص). قم: مکتبة آیة الله المرعشی النجفی.
  50. طباطبایی، سید محمدکاظم(1390ش). منطق فهم حدیث. قم: مؤسسه­ی آموزشی پژوهشی امام خمینی(ره).
  51. طبرانی، سلیمان‌‌‌بن‌احمد(بی‌تا). المعجم الکبیر، داراحیاء التراث العربی.
  52. طبرسی، احمدبن علی(1403ق). الاحتجاج علی اهل اللجاج، مشهد: نشر مرتضى‌.‌
  53. طبری، ابوجعفرمحمد‌‌‌بن‌جریر(1387ق). تاریخ ‏الطبری، بیروت: دارالتراث.
  54. طبرى‌آملی، محمد‌‌‌بن‌جریر‌‌‌بن‌رستم(1413ق).‏ دلائل الإمامة. قم: مطبعة البعثة.
  55. طوسی، محمد‌‌‌بن‌حسن(1414ق). الامالی، قم: موسسه بعثت.
  56. علیانسب، سیدضیاءالدین، حاضری جیقه، علی‌اکبر، رمه‌پرور، آمنه و مرتضویان، امیرمحمد(1394ش)، عامل‌های مادی طول عمر انسان از دیدگاه آموزه‌های اسلامی، پژوهش در دین و سلامت، دوره2، ش1،ص52-63.
  57. علیانسب، سیدضیاءالدین، حاضری جیقه، علی‌اکبر، رمه‌پرور، آمنه(1396ش) در جستجوی عوامل معنوی طول عمر انسان در قرآن، پژوهش در دین و سلامت، دوره3، ش2،ص102-114.
  58. فراتی، علی­اکبر(1387ش). جستاری در کنیه و فرهنگ عربی اسلامی، فصلنامه پژوهشی علوم حدیث، سال سیزدهم، شماره اول،ص89ـ117.
  59. کشی، محمدبن‌عمر(1348ش). رجال الکشی، مشهد: انتشارات دانشگاه مشهد.
  60. کلینی، محمدبن یعقوب(1388ق). الکافی، تهران: اسلامیه.
  61. کفعمی، ابراهیم‌‌‌بن‌علی(1403ق). المصباح، بیروت: الاعلمی.
  62. مبرّد، ابوالعباس محمد‌‌‌بن‌یزید(1419ق). الکامل ­فی­ اللغة و الادب، عربستان: وزارةالأوقاف.
  63. متقی هندی،علاءالدین(1409ق). کنزالعمال، بیروت: موسسةالرسالة.
  64. مجلسی، محمدباقر(1403ق). بحارالانوار، بیروت: موسسةالوفاء.
  65. محمدی، ناصر(1401). آرزوی مرگ از دیدگاه تفسیری ملاصدرا، نشریه انسان‌پژوهی دینی، ش47،ص89-111.
  66. مروزی، نعیم‌‌‌بن‌حماد(1414ق). کتاب الفتن، بیروت: دارالفکر.
  67. مسعودی، أبوالحسن على‌‌‌بن‌حسین(1409ق). مروج الذهب و معادن الجوهر، قم: دارالهجرة.
  68. معارف، مجید(1383). «ضوابط فهم حدیث در لسان اهل بیت(ع)»، نشریه تحقیقات علوم قرآن و حدیث، شماره 1،صص 72-94.
  69. معرفت، محمدهادی(1382ش). تاریخ قرآن، تهران: سمت.
  70. مفید، محمد‌‌‌بن‌محمد‌‌‌بن‌نعمان(1413ق). الجمل، تحقیق: على‏ میرشریفى، قم: کنگره شیخ مفید.
  71. میبدى، حسین‌‌‌بن‌معین الدین(1411ق‏). ‏دیوان أمیرالمؤمنین(علیه‌السلام)‏، قم: دارنداء الإسلام.
  72. میرزایی، پوران(1401). مفهوم‌شناسی «تردید» و راهکار فریقین در حل مشکل و تعارض اخبار، کراهت یاعلاقه مومن به مرگ، تحقیقات علوم قرآن و حدیث، دوره 13، ش 3،ص155-178.
  73. میرداماد، میر محمدباقر بن محمد (1422ق). شرح صحیفه سجادیه، قم: بهار قلوب.
  74. نجاشی، احمدبن علی(1407ق). رجال نجاشی، قم: جامعه مدرسین.
  75. نمازی، شیخ علی(1415ق). مستدرک علم رجال الحدیث، تهران: حیدری.
  76. هیثمی، علی‌‌‌بن‌ابی‌بکر(1408ق). مجمع الزوائد، بیروت: دارالکتب العلمیة.