نقد و تحلیل شبهات عبدالکریم سروش در باب قلمرو دین (مطالعه موردی آیه 3 سوره مائده)

نوع مقاله : پژوهشی

نویسنده

معاون پژوهشی و فناوری دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم

چکیده

بحث از قلمرو دین و قرآن از جمله مباحثی است که همچنان مورد بحث و گفت و گو بوده، در عرصه های مختلف زندگی سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی بشر مورد توجه و اهتمام اندیشمندان بسیاری قرار گرفته است. سوال اصلی نوشتار حاضر، معطوف به عرصه های یادشده، این است که آیا قلمرو دین در این عرصه ها، اَقلی است و یا آن که می توان با استمداد از ادلۀ عقلی و نقلی و ترسیم درست بحث قلمرو دین در عرصه های مختلف یادشده، قرائت درستی از آن ارائه داده، پاسخ شبهات اندیشمندانی؛ همچون عبدالکریم سروش را تدارک دید. وی با اقامۀ ادله ای؛ همچون «تمایز مفهومی بین جامعیت و کمال دین»، «اَقلی و ثبوتی بودن کمال دین در سه قلمروِ فقه، اخلاق و اعتقادات»، «عدم تنافی کمال اَقلی و ثبوتی دین با بسط و کمال تاریخی آن» و همچنین این دلیل که «اساس جهت گیری دین و قلمروِ آن، حیات اُخروی است»، می کوشد تا قلمروِ اَقلی از دین ارائه نماید. در مقابل، نوشتار حاضر با تمسک به پاره ای از ادلۀ عقلی و نقلی به نقد و تحلیل مدعیات سروش مبادرت ورزیده، تلاش می کند اثبات نماید ادلۀ برون و اَحیاناً درون دینی وی بر بنیان محکمی استوار نیست. نتایج پژوهش بیانگر این حقیقت است که ادلۀ مورد استناد سروش در تعیین قلمرو اَقلی دین، وافی به مقصود نبوده، ریشه در استقرای ناقص و برداشت های شخصی وی دارد. روش پژوهش در این نوشتار، توصیفی- تحلیلی و همچنین روش گردآوری اطلاعات، کتابخانه ای است. 

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Criticism and analysis of Abdul Karim Soroush's doubts about the realm of religion (case study of verse 3 of Surah Al-Ma'idah)

نویسنده [English]

  • Seyed Karim Khoobbin Khoshnazar
Vice Chancellor for Research and Technology, University of Holy Quran Sciences and Education
چکیده [English]

The discussion of the scope of religion and the Quran is among the topics that continue to be debated and discussed. It has attracted the attention of many scholars in various fields of human political, cultural, social, and economic life. The central question of the present paper, regarding the aforementioned domains, is whether the scope of religion in these areas is minor (aqlī) or if, through rational and traditional evidence and by correctly outlining the discussion of the scope of religion in these various domains, a correct interpretation of it can be provided to answer the objections raised by thinkers such as Abdolkarim Soroush. He argues with evidence such as the "conceptual distinction between the comprehensiveness and perfection of religion," the "minor and substantive perfection of religion in the three areas of jurisprudence, ethics, and beliefs," the "non-contradiction of the minor and substantive perfection of religion with its historical expansion and perfection," and the idea that "the primary direction of religion and its scope is the afterlife." He seeks to present a limited scope of religion. In contrast, this paper, relying on some rational and traditional evidence, critiques and analyzes Soroush's claims and attempts to demonstrate that his external and possibly internal religious arguments are not firmly grounded. The results of the research indicate that the evidence cited by Soroush to determine the limited scope of religion is insufficient to reach his intended conclusion and is based on incomplete induction and his personal interpretations. The research method employed in this paper is descriptive-analytical, and the information gathering method is library-based.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Abdul Karim Soroush
  • Doubts
  • The Realm of Religion
  • Verse of Perfection of Religion
  1. قرآن کریم

           نهج البلاغه

           صحیفۀ سجّادیه

    1. ابن ابی الحدید، (1378ق)، شرح نهج البلاغه، بی جا، دارالکتب العربیه.
    2. پورسیدآقایی، مسعود (1389)، دین و نظام سازی درنگاه استاد علی صفائی حائری، قم، انتشارات لیله القدر.
    3. پیروزمند، علیرضا (1389ش)، قلمرو دین، تهران، عابد.
    4. جلیلی، جلیل و نصیریان، صفر(1402ش)، بررسی تطبیقی روش علامۀ طباطبائی و شیخ محمد عبده در حل تعارض قرآن و علم، تبریز، فصلنامه دین پژوهی و کارآمدی.
    5. جوادی آملی، عبدالله (1387ش)، منزلت عقل در هندسه معرفت دینی، قم، مرکز نشر اسراء.
    6. جوادی آملی، عبدالله (1389ش)، انتظار بشر از دین، قم، مرکز نشر اسراء.
    7. جوادی آملی، عبدالله (1385ش)، دین شناسی، قم، مرکز نشر اسراء.
    8. حاجی ابراهیم، رضا (1381ش)، نگاهی نو بر بسط تجربه نبوی، قم، زلال کوثر.
    9. حسن، طلال (1425ق)، التفقه فی الدین، قم، دار فراقد.
    10. خسروپناه، عبدالحسین (1382ش)، گُسترۀ شریعت، تهران، دفتر نشر معارف.
    11. خسروپناه، عبدالحسین (1386ش)، انتظارات بشر از دین، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
    12. خسروپناه، عبدالحسین (1388ش)، فقه در محک زمانه، تهران، کانون اندیشه جوان.
    13. خسروپناه، عبدالحسین (1381ش)، قلمرو دین، قم، مرکز مطالعات و پژوهش های فرهنگی حوزه علمیه.
    14. خسروپناه، عبدالحسین (1400ش)، فراتر از امر بشری، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
    15. ربانی گلپایگانی، علی (1386ش)، جامعیت و کمال دین، تهران، کانون اندیشه جوان.
    16. سروش، عبدالکریم (1378ش)، بسط تجربه نبوی، تهران، مؤسسه فرهنگی صراط.
    17. سروش، عبدالکریم (1376ش)، مدارا و مدیریت، تهران، موسسه فرهنگی صراط.
    • .سروش، عبدالکریم (1372ش)، فربه تر از ایدئولوژی، تهران، مؤسسه فرهنگی صراط.
    • .سروش، عبدالکریم (1382ش)، سنت و سکولاریسم، تهران، مؤسسه فرهنگی صراط.
    • طباطبایی، سیدمحمدحسین (1403ق)، المیزان فی تفسیرالقرآن، بیروت، اعلمی.
    • فرامرز قرا ملکی، احد (1383ش)، استاد مطهری وکلام جدید، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
    • فرامرز قرا ملکی، احد (1376ش)، مبانی کلامی جهت گیری دعوت انبیاء، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
    • قائمی نیا، علیرضا (1397ش)، وحی و افعال گفتاری(ویراست دوم)، قم، کتاب طه.
    • قدردان قراملکی، محمدحسن (1387ش)، آئین خاتم، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی.
    • کریمی، مصطفی (1385ش)، قرآن و قلمرو شناسی دین، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
    • کلینی، محمد بن یعقوب، اصول الکافی، (1376ش)، قم، دار الاُسوه للطباعه و النشر.
    • مطهری، مرتضی (1389ش)، مجموعه آثار، تهران، انتشارات صدرا.
    • ملک زاده، محمد حسین، ما هو الاجتهاد، (1443ق)، بحرین، دار الوفاء للثقافه و الاِعلام.
    • نصری، عبدالله (1383ش)، انتظار بشر از دین، تهران، مؤسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر.