بررسی رابطه معناگرایی و مدیریت چالش‌های روحی از منظر قرآن کریم (با تأکید بر تفاوت‌های جنسیتی)

نوع مقاله : پژوهشی

نویسنده

عضو هیئت علمی دانشگاه تبریز

چکیده

قرآن کریم ضمن تأکید بر مشترکات انسانی به ویژگی‌های منحصربه‌فرد روحی و عاطفی مخصوص جنسیت نیز بها می­دهد که می‌تواند توانمندی افراد در کنترل چالش‌های روحی را افزایش دهد. پژوهش حاضر با این پیش‌فرض که توجه به تفاوت­های زنان و مردان و استعدادهای خاص هرکدام در مدیریت این چالش‌ها و نحوه کنترل آن‌ها، متغیر مهمی در تعیین تکالیف، مدیریت انتظارات و واگذاری مسئولیت‌ها به افراد دو جنس محسوب می­شود درصدد پاسخ بدین سؤال است که از منظر قرآن کریم، زنان و مردان چگونه از معناگرایی برای مدیریت چالش‌های روحی و روانی و افزایش تاب­آوری خود در مشکلات بهره می­برند؟ بدین منظور در این پژوهش با بهره‌گیری از روش تحلیل محتوا، آیات برگزیده از قرآن کریم مورد بررسی قرار گرفت و درنهایت نتیجه گرفته شد که معناگرایی یک الگوی مداخله روان‌شناختی- فلسفی در رفع تنش­های درونی است که در زنان و مردان عملکرد یکسانی ندارد؛ بدین ترتیب که مردان معمولاً سعی می­کنند از طریق عمل‌گرایی و تلاش برای تغییر شرایط بیرونی و تسلط بر محیط، عوامل تنش‌زا را رفع کرده و چالش­های درونی پیش‌آمده را برطرف ‌کنند، درحالی‌که اغلب زنان به مهار احساسات مرتبط با جنسیت و کنترل عواطف خویش می‌پردازند. توجه به این قابلیت­ها، می­تواند در افزایش تأثیر مشاوره­های روان‌شناختی و ارتقای جایگاه رویکرد مذهبی در آن نقش اساسی داشته باشد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Examining the Connection Between Meaning-Orientation and Coping With Spiritual Challenges in the Holy Qur’an (with emphasis on gender differences)

نویسنده [English]

  • Nayyer Zaki Dizachi
Faculty member of Tabriz University
چکیده [English]

Although the Holy Qur’an stresses the common essence of all human beings, it also acknowledges distinctive emotional and psychological traits associated with each gender. These distinctions can enhance a person’s capacity to cope with mental and emotional difficulties. Assuming that awareness of gender differences and the strengths unique to men and women plays an important role in defining responsibilities, managing expectations, and assigning tasks, this study explores the following question: According to the Qur’an, in what ways do men and women draw on meaning-making to overcome emotional and psychological challenges and strengthen their resilience in times of hardship?Using qualitative content analysis, selected Qur’anic verses related to meaning-making and emotional coping were examined. The findings show that meaning-making acts as a psychological–philosophical strategy for reducing internal tension. However, its application does not manifest identically in both genders. Men tend to confront difficulties through action and problem-solving, seeking to change external circumstances and gain control over their environment to reduce stress. Women, on the other hand, are more likely to engage in emotional regulation, managing and directing their feelings as a means of coping with inner turmoil. Understanding these differing capacities can contribute to more effective psychological counseling and reinforce the importance of integrating religious approaches into support interventions.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Semanticism
  • psychological tensions
  • gender differences
  • environmental change
  • emotional control
قرآن کریم، ترجمه مکارم شیرازی.
آتشین­صدف، علیرضا (1391). معناگرایی و معنویت در پدیده‌های فراروانشناختی، مجله مطالعات معنوی، شماره 3، صص 9-42.
ابن‌بابویه (شیخ صدوق)، محمد بن علی (1376). الامالی، تهر ان، کتابچی
ابن­منظور، محمّد بن مکرم (1414 ق). لسان‌العرب. بیروت: دار صادر.
احمدی، محمدرضا (1384). تفاوت زن و مرد از منظر روان‌شناسی و متون دینی، معرفت، شماره 97، ص66-78
برازش، علیرضا (1394). تفسیر اهل بیت علیهم‌السلام. تهران: امیرکبیر.
بشیری، ابوالقاسم (1398). ساختار شخصیت از دیدگاه قرآن و روان‌شناسی با تأکید بر تفاوت نظام ساختاری شخصیت زن و مرد، نشریه پژوهش‌نامه اسلامی زنان و خانواده، شماره 30، صص 59-81.
بی‌کس یکانی، مهدیه (1399). تأثیر عزت‌نفس بر اضطراب اجتماعی با نقش واسطه‌ای تاب‌آوری در کارکنان شاغل در زندان‌های استان آذربایجان غربی، مطالعات روانشناسی و علوم تربیتی 6(2): 10 – 27
پناهی، علی‌احمد و جان بزرگی، مسعود (1396). روان‌شناسی زن و مرد. به نقل از فرانسیس، تهران: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
جوادی آملی، عبدالله (1384). زن در آئینه جلال و جمال، قم: اسراء
حسنی، سیده معصومه (1383). تفاوت جنسیتی از دیدگاه اسلام و فمینیسم، مطالعات راهبردی زنان، شماره 23، ص 189-219
حسینی، حسین و مجیدی، مجید (1384). مدیریت بحران در حوزه ترافیک، تهران: انتشارات معاونت آموزش ناجا.
دائرةالمعارف جامع اسلامی (۱۳۸۹). تهران: مؤسسه فرهنگی آرایه.
دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه (1371). منزلت زن، «گزیده‌ای از مقالات». قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
دهخدا، علی‌اکبر (۱۳۷۲). لغت‌نامه دهخدا، تهران: دانشگاه تهران.
رودگر، جواد (1387). تحدید دین به معنویت در جریان های معنوی نوپدید، مجله کتاب نقد، شماره 46، صص 114-112.
روشندل اربطانی، طاهر (1387)، مدیریت رسانه در تحول بحران از تهدید به فرصت، فصلنامه علمی پژوهشی پژوهشهای ارتباطی، سال پانزدهم، شماره 55.
زمخشری، محمود (1407 ق). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل. بیروت: دار الکتاب العربی.
سلیمی، حسین. (1389). معناگرایی، اصالت ایده و آرمانگرایی، پژوهش حقوق عمومی، سال دوازدهم، شماره 29، ص 197-216
سیوطی، جلال‌الدین (1404 ق). الدر المنثور فی تفسیر المأثور، قم: نشر کتابخانه.
شیبلی هاید، جانت. (1382). روان‌شناسی زنان؛ سهم زنان در تجربه بشری. ترجمه اکرم خمسه، تهران: انتشارات ارجمند.
طباطبایی، محمدحسین (1417 ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
طبرسی، فضل بن حسن (1412 ق). تفسیر جوامع‌الجامع، قم: مرکز مدیریت حوزه علمیه.
عمید، حسن. (۱۳۴۰). فرهنگ فارسی عمید. تهران: امیرکبیر.
اطاعت، محمد جواد(1379). اندیشه سیاسی فارابی، اطلاعات سیاسی – اقتصادی، شماره 159 و 160، صص120-125
قربان­منش، مسعود (1386). اراده معطوف به معنا، ماهنامه پ‍ژوهشی اطلاعات حکمت و معرفت، شماره 5، ص 55-62
قرشی، سید علی‌اکبر (1412 ق). قاموس قرآن. تهران: دار الکتب الاسلامیه.
قرطبى، محمد بن احمد (1364)، الجامع لأحکام القرآن، تهران، انتشارات ناصر.
گری، جان (1379). مردان، زنان و روابط. مترجم: ابوالفضل حاج حسینی، تهران: پیک فرهنگ.
گنابادی، سلطان محمّد (1408). تفسیر بیان السعادة فی مقامات العبادة. بیروت: مؤسسة الأعلمی، للمطبوعات.
مجلسی، محمدباقر (1413 ق). بحارالانوار، بیروت: دار الاحیاء التراث العربی.
محمدی سیرت، حسین و قاسم‌پور، محسن (1394). واکاوی مفهوم بحران در گفتمان قرآنی، ادیان، مذاهب و عرفان. نشریه معرفت، ش 214، صص 69-84.
محمدی سیرت، حسین (1391). مدیریت بحران در قرآن کریم: بررسی سیره نبوی در نبرد احزاب، مجله ره آورد سیاسی، سال نهم، شماره 35، صص 3- 30.
محمدیان، حسین و عبداللهی، محمود، «تفاوت زن ومرد تکویناً وتشریعاً با نگرشی قرآنی‌ و عملی‌، آفرینش‌ زن و مرد»، پایان‌نامه کارشناسی‌ ارشد‌، قم‌: مرکز‌ آموزشی‌.
 مسعودی، جهانگیر و هاشمی خدیجه (1391). بازخوانی نظریة فطرت دینی در رویکرد معناگرایی ویکتور فرانکل. مجله قبستان، سال هفدهم، ش 138، صص 145 و 146.
مطهری، مرتضی (1396)، حقوق زن در اسلام، تهران: انتشارات صدرا.
معاونت پژوهش مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (1390). مجموعه مقالات جنسیت از منظر دین و روان‌شناسی، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی
مغنیه، محمدجواد (1424 ق). تفسیر الکاشف. تهران: نشر دارالکتب الاسلامیه.
هاشم‌زاده، محمدعلی (1376). پایان‌نامه‌های قرآنی، مجله پژوهش‌های قرآنی، شماره 9 و 10، صص 372- 401.
هاشمی، سید حسین (1380). مبانی و معیارهای رفتار با زن در قرآن، پژوهش‌های قرآنی، شماره 25 و 26، ص 30.
Seley, Hans. (1978). the Stress of Life. (2ed ED). McGrow Hill, New York. Treadway, D. C, Ferris, G. R, Duke, A. B, Adams, G. L. and Thatcher, J. B.