بازخوانی مناقشه ابو‌ذر و حاکمیت بر سر آیه کنز به مثابه تلاقی دو پارادایم رقیب در فقه اقتصادی اسلام

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

1 فارغ التحصیل گروه فقه، دانشکده الهیات، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.

2 پژوهشگر پسا دکتری علوم قرآن و حدیث دانشگاه فردوسی مشهد(پژوهشگر بنیاد پژوهش‌های آستان قدس رضوی) ، شماره تماس: 09142353876، reza.mollazadehyamchi@alumni.um.ac.ir

3 استادیار گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد جیرفت،

10.22034/nrr.2026.68642.1512

چکیده

آیه ۳۴ سوره توبه، با نهی قاطع از زراندوزی، از همان صدر اسلام به یکی از گره‌گاه‌های بنیادین در اندیشه اقتصادی اسلام بدل شد. این پژوهش با هدف فراتر رفتن از گزارش‌های تاریخی، به کالبدشکافی نزاع ابوذر غفاری و حاکمیت بر سر این آیه می‌پردازد تا آن را نه فقط به مثابه تلاقی دو پارادایم اقتصادی رقیب، بلکه به عنوان یک نبرد سیاسی بر سر مرجعیت تفسیری نیز بازخوانی کند. تحقیق حاضر با روش اسنادی و رویکرد تحلیلی-تطبیقی، به بازسازی استنباطی این دو جهان‌بینی بر پایه متون اصلی تفسیری و روایی پرداخته است. یافته‌ها نشان می‌دهد «پارادایم جواز مشروط» حاکمیت، با ارائه تعریفی تکلیف‌محور از «کنز» (مال فاقد زکات)، فقهی معطوف به حقوق فردی و ثبات سیاسی را نمایندگی می‌کرد. در مقابل، «پارادایم عدالت توزیعی» ابوذر، با خوانشی مبتنی بر آسیب‌شناسی روانی-اخلاقی زراندوزی و پیامدهای اجتماعی آن (مازاد بر نیاز)، فقهی معطوف به مصالح عمومی و عدالت توزیعی را بنیان نهاد. در نهایت، این مقاله با معرفی «نظریه مشروطیت حکومتی» به مثابه خوانشی سوم، یک چارچوب تحلیلی برای فهم ظرفیت دیالکتیکی فقه اسلامی در ایجاد موازنه میان دو ارزش «حقوق مالکیت» و «عدالت اجتماعی» بر اساس مصالح زمانه ارائه می‌دهد.
کلیدواژگان: آیه کنز؛ ابوذر غفاری؛ عدالت اجتماعی؛ فقه اقتصادی؛ نظام مالکیت در اسلام

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Re-reading the Conflict between Abu Dharr and the Rulers over the "Kanz" Verse as the Convergence of Two Rival Paradigms in Islamic Economic Jurisprudence

نویسندگان [English]

  • meisam shoaib 1
  • Reza Mollazadeh 2
  • Ruhollah Afzali 3
1 Graduated from the Department of Jurisprudence, Faculty of Theology, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran.
2 Postdoctoral researcher in Quran and Hadith sciences, Ferdowsi University of Mashhad (researcher at the Astan Quds Razavi Research Foundation), contact number: 09142353876, reza.mollazadehyamchi@alumni.um.ac.ir
3 Assistant Professor, Department of Jurisprudence and Fundamentals of Islamic Law, Islamic Azad University, Jiroft Branch
چکیده [English]

Verse 34 of Surah At-Tawbah, with its emphatic prohibition against hoarding wealth, became a fundamental nexus in Islamic economic thought from the very beginning of Islam. This research goes beyond historical accounts to dissect the dispute between Abu Dharr al-Ghifari and the ruling authority concerning this verse. Its aim is to re-read this conflict not merely as the convergence of two rival economic paradigms, but also as a political battle over interpretive authority. The present study, employing a documentary method and an analytical-comparative approach, reconstructs the inferential reasoning of these two worldviews based on primary exegetical and narrative texts. The findings indicate that the ruling authority's "Conditional Permissibility Paradigm," by offering a duty-oriented definition of "kanz" (wealth on which zakat has not been paid), represented a jurisprudence focused on individual rights and political stability. In contrast, Abu Dharr's "Distributive Justice Paradigm," with its reading based on the psycho-ethical pathology of wealth hoarding and its social consequences (wealth beyond need), established a jurisprudence centered on public interest and distributive justice. Finally, this article introduces "Governmental Conditionality Theory" as a third reading, providing an analytical framework for understanding the dialectical capacity of Islamic jurisprudence to balance the two values of "property rights" and "social justice" based on the exigencies of the time.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Abu Dharr al-Ghifari
  • Economic Jurisprudence
  • Kanz Verse
  • Property System in Islam
  • Social Justice. 

فهرست منابع

*قرآن کریم
ابن عربی، محمد بن علی (۱۴۲۲ق)، تفسیر ابن عربی (تأویلات عبدالرزاق)، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
ابوعبیده، معمر بن مثنی (۱۳۸۱ق)، مجاز القرآن، قاهره: مکتبة الخانجی.
آلوسی، محمود بن عبدالله (۱۴۱۵ق)، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی، بیروت: دار الکتب العلمیة.
جصاص، احمد بن علی (۱۴۰۵ق)، احکام القرآن (جصاص)، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
حویزی، عبدعلی بن جمعه (۱۴۱۵ق)، تفسیر نور الثقلین، قم: اسماعیلیان.
زمخشری، محمود بن عمر (۱۴۰۷ق)، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، بیروت: دار الکتاب العربی.
سبحانی تبریزی، جعفر (۱۳۹۵ش)، منیة الطالبین فی تفسیر القرآن المبین، قم: مؤسسه امام صادق علیه السلام.
سمرقندی، نصر بن محمد (۱۴۱۶ق)، تفسیر السمرقندی المسمی بحر العلوم، بیروت: دار الفکر.
صادقی تهرانی، محمد (۱۴۰۶ق)، الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن و السنه، قم: فرهنگ اسلامی.
صنعانی، عبدالرزاق بن همام (۱۴۱۱ق)، تفسیر القرآن العزیز المسمی تفسیر عبدالرزاق، بیروت: دار المعرفة.
طباطبائی، محمدحسین (۱۳۹۰ق)، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
طبرانی، سلیمان بن احمد (۲۰۰۸م)، التفسیر الکبیر: تفسیر القرآن العظیم، اردن: دار الکتاب الثقافی.
طبری، محمد بن جریر (۱۴۱۲ق)، جامع البیان فی تفسیر القرآن (تفسیر الطبری)، بیروت: دار المعرفة.
طوسی، محمد بن حسن (۱۴۱۴ق)، الأمالی، قم: دار الثقافة.
عیاشی، محمد بن مسعود (۱۳۸۰ق)، التفسیر (تفسیر العیاشی)، تهران: مکتبة العلمیة الاسلامیة.
فاضل مقداد، مقداد بن عبدالله (۱۳۷۳ش)، کنز العرفان فی فقه القرآن، تهران: مرتضوی.
فخر رازی، محمد بن عمر (۱۴۲۰ق)، التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب)، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
فراء، یحیی بن زیاد (۱۹۸۰م)، معانی القرآن، قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب.
فضل‌الله، محمدحسین (۱۴۱۹ق)، من وحی القرآن، بیروت: دار الملاک.
قرطبی، محمد بن احمد (۱۳۶۴ش)، الجامع لأحکام القرآن، تهران: ناصر خسرو.
قشیری، عبدالکریم بن هوازن (۲۰۰۰م)، لطائف الاشارات، قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب.
قمی، علی بن ابراهیم (۱۳۶۳ش)، تفسیر القمی، قم: دار الکتاب.
کلینی، محمد بن یعقوب (۱۳۶۳ش)، الکافی، تصحیح محمد آخوندی و علی‌اکبر غفاری، تهران: دار الکتب الإسلامیة.
ماتریدی، محمد بن محمد (۱۴۲۶ق)، تأویلات أهل السنة (تفسیر الماتریدی)، بیروت: دار الکتب العلمیة.
مراغی، احمد مصطفی (بی‌تا)، تفسیر المراغی، بیروت: دار الفکر.
مغنیه، محمدجواد (۱۴۲۴ق)، التفسیر الکاشف، قم: دار الکتاب الإسلامی.
مکارم شیرازی، ناصر (۱۴۲۱ق)، الأمثل فی تفسیر کتاب الله المنزل، قم: مدرسة الإمام علی بن أبی طالب (علیه السلام).