الگوی هندسه معرفتی قرآن و نقش آن در کارآمدسازی تفسیر معاصر از منظر مقام معظم رهبری

نوع مقاله : پژوهشی

نویسنده

استاد یار گروه قرآن و مستشرقان ،مجتمع آموزش عالی امام خمینی (ره).جامعه المصطفی العالمیه

10.22034/nrr.2026.71255.1584

چکیده

در مواجهه با تحولات معرفتی و اجتماعی جهان معاصر، یکی از چالش‌های اساسی مطالعات قرآنی، دستیابی به الگویی کارآمد برای فهم هدایتی و مسئله‌محور قرآن کریم است. در این میان، تبیین «الگوی هندسه معرفتی قرآن» از منظر مقام معظم رهبری (مدظله‌العالی) می‌تواند چارچوبی منسجم و کاربردی برای کارآمدسازی تفسیر معاصر فراهم آورد. پژوهش حاضر با هدف تبیین مؤلفه‌های هندسه معرفتی قرآن و تحلیل نقش آن در ارتقای کارآمدی تفسیر تدبرمحور انجام شده است. این مطالعه با روش توصیفی–تحلیلی و با اتکا به بیانات مقام معظم رهبری، آیات قرآن، روایات اهل‌بیت (ع) و تفاسیر معتبر شیعه (المیزان، نمونه و مجمع‌البیان) سامان یافته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که هندسه معرفتی قرآن در اندیشه مقام معظم رهبری بر سه مؤلفه بنیادین استوار است: جامعیت معرفتی در پوشش ابعاد عقلی، اخلاقی و عملی حیات انسانی؛ نظام‌مندی و انسجام معارف قرآنی در جهت جلوگیری از فهم گزینشی و سطحی؛ و محوریت هدایت به‌عنوان غایت نهایی و روح حاکم بر آموزه‌های قرآنی. این الگو، با تأکید بر تدبر، تقوا و پیوند معرفت و عمل، ضمن نفی تفسیر به رأی، زمینه استخراج الگوهای عملی برای هدایت فردی و اجتماعی را فراهم می‌سازد و تفسیر قرآن را از سطح فهم نظری به عرصه کاربست اجتماعی و تمدنی ارتقا می‌دهد. نتیجه پژوهش حاکی از آن است که الگوی هندسه معرفتی قرآن، با تکیه بر مبانی تفسیری مقام معظم رهبری، ظرفیت بالایی برای کارآمدسازی تفسیر معاصر، پاسخ‌گویی به نیازهای معرفتی جامعه اسلامی و تقویت نقش قرآن در هدایت اجتماعی و تمدن‌سازی اسلامی دارد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

The Epistemological Geometry Model of the Quran and Its Role in Making Contemporary Interpretation Efficient from the Perspective of the Supreme Leader

نویسنده [English]

  • Baqir Riahi Mehr
Assistant Professor of the Qur'an and Orientalist Department, Imam Khomeini (RA) Higher Education Complex, Al-Mustafa Al-Alamiya University
چکیده [English]

در مواجهه با تحولات معرفتی و اجتماعی جهان معاصر، یکی از چالش‌های اساسی مطالعات قرآنی، دستیابی به الگویی کارآمد برای فهم هدایتی و مسئله‌محور قرآن کریم است. در این میان، تبیین «الگوی هندسه معرفتی قرآن» از منظر مقام معظم رهبری (مدظله‌العالی) می‌تواند چارچوبی منسجم و کاربردی برای کارآمدسازی تفسیر معاصر فراهم آورد. پژوهش حاضر با هدف تبیین مؤلفه‌های هندسه معرفتی قرآن و تحلیل نقش آن در ارتقای کارآمدی تفسیر تدبرمحور انجام شده است. این مطالعه با روش توصیفی–تحلیلی و با اتکا به بیانات مقام معظم رهبری، آیات قرآن، روایات اهل‌بیت (ع) و تفاسیر معتبر شیعه (المیزان، نمونه و مجمع‌البیان) سامان یافته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که هندسه معرفتی قرآن در اندیشه مقام معظم رهبری بر سه مؤلفه بنیادین استوار است: جامعیت معرفتی در پوشش ابعاد عقلی، اخلاقی و عملی حیات انسانی؛ نظام‌مندی و انسجام معارف قرآنی در جهت جلوگیری از فهم گزینشی و سطحی؛ و محوریت هدایت به‌عنوان غایت نهایی و روح حاکم بر آموزه‌های قرآنی. این الگو، با تأکید بر تدبر، تقوا و پیوند معرفت و عمل، ضمن نفی تفسیر به رأی، زمینه استخراج الگوهای عملی برای هدایت فردی و اجتماعی را فراهم می‌سازد و تفسیر قرآن را از سطح فهم نظری به عرصه کاربست اجتماعی و تمدنی ارتقا می‌دهد. نتیجه پژوهش حاکی از آن است که الگوی هندسه معرفتی قرآن، با تکیه بر مبانی تفسیری مقام معظم رهبری، ظرفیت بالایی برای کارآمدسازی تفسیر معاصر، پاسخ‌گویی به نیازهای معرفتی جامعه اسلامی و تقویت نقش قرآن در هدایت اجتماعی و تمدن‌سازی اسلامی دارد.

کلیدواژه‌ها [English]

  • هندسه معرفتی قرآن
  • تفسیر تدبرمحور
  • کارآمدسازی تفسیر
  • مقام معظم رهبری
  • هدایت قرآنی
  • نظام‌مندی معارف

مراجع

  1. فهرست منابع

    1. قرآن کریم با ترجمه مکارم شیرازی.
    2. - ریاحی‌مهر، باقر؛ حسینی‌پور، سیدمحمد، 1403، بررسی و نقد تفاسیر واعظانه قرآن، فصلنامه دین‌پژوهی و کارآمدی، دوره 4، ش2، صص 99 – 120.
    3. ابن بابویه، محمد بن علی (شیخ صدوق)، ۱۴۰۳ق، من لا یحضره الفقیه، قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
    4. ابن‌منظور، محمد بن مکرم، ۱۴۰۵ق، لسان العرب، قم: نشر ادب الحوزه.
    5. جوادی آملی، عبدالله، ۱۳۷۳ش، تفسیر موضوعی قرآن کریم، تهران: اسراء.
    6. حر عاملی، محمد بن حسن، ۱۴۰۹ق، وسائل الشیعه، قم: مؤسسه آل البیت.
    7. خامنه­ای، سیدعلی، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت­الله سیدعلی خامنه­ای، https://farsi.khamenei.ir/
    8. راغب اصفهانی، حسین بن محمد، ۱۴۱۲ق، مفردات الفاظ القرآن، بیروت: دار العلم.
    9. شریف رضی، محمد بن حسین، ۱۴۱۴ق، نهج‌البلاغه، قم: دار الهجره.
    10. طباطبایی، محمدحسین، ۱۴۱۷ق، المیزان فی تفسیر القرآن، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
    11. طبرسی، فضل بن حسن، ۱۴۱۵ق، مجمع‌البیان لعلوم القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی.
    12. طوسی، محمد بن حسن، بی‌تا، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
    13. علیانسب، سیدحسین؛ مهدوی، محمد و اشرفی‌سرای، سکینه، 1404، (طراحی الگوی قرآنی شناسایی و مواجهه با دین‌ابزاری (به روش تحلیل مضمون)، فصلنامه دین‌پژوهی و کارآمدی، دوره 5، ش 4، صص 23 – 44.
    14. عیاشی، محمد بن مسعود، ۱۳۸۰ش، تفسیر عیاشی، تهران: المطبعه العلمیه.
    15. فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی، ۱۴۱۸ق، الأصفى فی تفسیر القرآن (تفسیر صافی)، قم: مرکز النشر التابع لمکتب الاعلام الاسلامی.
    16. قرائتی، محسن، ۱۳۸۳ش، تفسیر نور، تهران: مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن.
    17. قرشی، سید علی اکبر، ۱۴۱۲ق، قاموس قرآن، تهران: دارالکتب الإسلامیة.
    18. قمی مشهدی، محمد بن محمدرضا، ۱۳۶۸ش، تفسیر کنز الدقائق و بحر الغرائب، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامی.
    19. کلینی، محمد بن یعقوب، ۱۳۶۵ش، الکافی، تهران: دار الکتب الإسلامیه.
    20. مجلسی، محمدباقر، ۱۴۰۳ق، بحارالانوار، بیروت: مؤسسة الوفاء.
    21. مصباح یزدی، محمدتقی، ۱۳۷۸ش، معارف قرآن، قم: موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
    22. مطهری، مرتضی، ۱۳۸۲ش، نظام حقوقی زن در اسلام، تهران: نشر صدرا.
    23. مطهری، مرتضی، ۱۳۸۶ش، مجموعه آثار (فقه و حقوق)، قم: صدرا.
    24. مکارم شیرازی، ناصر و همکاران، ۱۳۷۷ش، تفسیر نمونه، تهران: دار الکتب الإسلامیه.

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار