بررسی تطبیقی کارآمدی ادیان توحیدی در مواجهه با مخاطرات محیطی با تأکید بر آموزه‌های اسلامی

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار جغرافیای سیاسی گروه جغرافیا دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه بیرجند

2 گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، قم

3 گروه جغرافیا، دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه بیرجند

10.22034/nrr.2026.69799.1550

چکیده

مخاطرات محیطی بعنوان پدیده‌هایی جدایی‌ناپذیر از زندگی انسان، همواره در شکل‌گیری باورها و رفتارهای فردی و اجتماعی نقش داشته‌اند. در بافت جهانی امروز،رویکردهای غالب در مواجهه با مخاطرات عمدتاً مادی و سکولار هستند. این پژوهش بر ضرورت ادغام دیدگاه‌های معنوی ادیان بزرگ الهی(اسلام، یهودیت و مسیحیت) در درک ریشه‌ها و پیامدهای مخاطرات تأکید دارد. روش تحقیق در این مقاله، پژوهش بنیادی و به صورت توصیفی–تحلیلی است که با روش مرور سیستماتیک منابع معتبر علمی داخلی و خارجی بویژه آیات قرآن کریم و دیگر کتب آسمانی در دسترس، از جمله انجیل و تورات، با تأکید بر کلیدواژه‌هایی چون «امتحان»، «بلایا» و «مخاطرات » صورت گرفته‌است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که ادیان الهی غالباً مخاطرات را پیامدی از گناه و نافرمانی می‌دانند. در آموزه‌های یهودی، منشأ مخاطرات به نافرمانی و گناه، هشدارها و نشانه‌های الهی و همچنین آزمون‌های ربوبی بازمی‌گردد. مسیحیت با تأکید بر پیامدهای گناه و نافرمانی همراه با نشانه‌های آخرالزمانی، مخاطرات را در همین چارچوب تفسیر می‌کند. اما از منظر تعالیم اسلامی، مخاطرات محیطی صرفاً رویدادهایی تصادفی نیستند، بلکه گاه آزمون‌هایی الهی برای رشد، تطهیر و هدایت انسان و بیداری اخلاقی انسان می‌داند که ارتباطی مستقیم با اعمال و انتخاب‌های او دارد. نتایج پژوهش حاکی از آن است که کارآمدی دین در مدیریت مخاطرات از طریق تقویت آگاهی معنوی، ایجاد آرامش روانی و ارتقای تاب‌آوری جوامع نمود می‌یابد. این امر نیازمند گفتمان‌سازی فطرت‌محور توسط نهادهای حاکمیتی و فرهنگی است تا با بازخوانی دینی مخاطرات، مدیریت بحران‌ها بهبود یابد و جوامع آسیب‌دیده از آثار مخرب آن کاسته شود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

A comparative study of the effectiveness of monotheistic religions in dealing with environmental hazards with an emphasis on Islamic teachings.

نویسندگان [English]

  • esmaeil alamdar 1
  • Ali Arabi Ayask 2
  • Fatemeh Zahra Farsi 3
1 Assistant Professor of Political Geography, Department of Geography, Faculty of Humanities, University of Birjand
2 Department of Quran and Hadith Sciences, University of Holy Quran Sciences and Education, Qom
3 Department of Geography, Faculty of Literature and Humanities, University of Birjand
چکیده [English]

Environmental hazards, as phenomena inseparable from human life, have always played a role in the formation of individual and social beliefs and behaviors. Today, the dominant approaches to dealing with hazards are mainly secular. This research emphasizes the necessity of integrating the spiritual perspectives of the great divine religions in understanding the roots and consequences of hazards. The research method in this article is a fundamental and descriptive-analytical research that was conducted by systematically reviewing reputable domestic and foreign scientific sources, especially the verses of the Holy Quran and other divine books, with an emphasis on keywords such as "test", "disasters", and "hazards". The research findings show that divine religions often consider hazards to be a consequence of sin and disobedience. In Jewish teachings, the origin of hazards goes back to disobedience and sin, divine warnings and signs, and also divine tests. Christianity interprets risks in this framework, emphasizing the consequences of sin and disobedience along with apocalyptic signs. However, from the perspective of Islamic teachings, environmental risks are not simply random events, but sometimes divine tests for human growth, purification, and guidance, and human moral awakening. The results of the study indicate that the effectiveness of religion in risk management is manifested by strengthening spiritual awareness, creating psychological peace, and promoting the resilience of societies. This requires nature-based discourse by governing and cultural institutions so that by reinterpreting risks in a religious way, crisis management can be improved and affected societies can be reduced from their destructive effects.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Efficacy of religion
  • Monotheistic religions
  • Essentialist approach
  • Environmental hazards
  • Spiritual resilience
قرآن کریم؛ ترجمه آیت‌الله ناصر مکارم شیرازی
علیجانی، بهلول(1393). مبانی فلسفی مخاطرات محیطی، تحلیل فضایی مخاطرات محیطی، ۱ (۱) :۱-۱۵.
صبری فرزانه، حسین و علمی، قربان (1397). روی‌آوری مؤمنانه به خداوند در پاسخ به مخاطرۀ وجودی، مدیریت مخاطرات محیطی دانشگاه تهران، 5(1): 53-66.
مقیمی، ابراهیم (1393). دانش مخاطرات ( برای زندگی با کیفیت بهتر و محیط پایدار تر)، انتشارات دانشگاه تهران.
بیات، مرتضی؛ سقای بی ریا، محمد ناصر و بهشتی، محمد (1400). بررسی مبانی کلامی انسان شناختی تعامل انسان با محیط زیست با تاکید بر مقام خلیفه اللهی انسان، فصلنامه علمی پژوهش های اعتقادی_ کلامی، 11(43): 33-56.
حسینی، سیدحسن(1386). رویکردهای دینی و احادیث مذهبی درباره مخاطرات و حوادث غیرمترقبه طبیعی: سومین کنفرانس بین المللی مدیریت جامع بحران در حوادث غیرمترقبه طبیعی. تهران.
علی دادی، آیدین و علی دادی، آسیه (1403). تاثیر سوانح و بلایای طبیعی و غیرطبیعی بر امر آموزش و چگونگی مدیریت آن: هفدهمین همایش ملی پژوهش های مدیریت و علوم انسانی در ایران.تهران.
الماسوندی، علیرضا؛ مراد خانی، احمد و عابدیان، سید حسن(1401). نقش اعتقادات در حفظ محیط زیست از دیدگاه قرآن، مجله نامه الهیات، 15(59): 32-45.
اویسی، کامران (1400). بررسی تطبیقی آموزه‌های محیط زیستی طبیعی در اسلام و زرتشت با تأکید بر قرآن و وندیداد، الهیات تطبیقی، 12(25): 1-26.
ترخان، قاسم (1399). نقش و تأثیر علل و عوامل فرامادی در بلایای طبیعی، فصلنامه علمی پژوهشی قبسات، 25(96): 35-66.
رفیعا، مریم و ساطع، نفیسه (1394).تاثیر باور دینی در نحوه برخورد با محیط زیست:قم.
کاظم زاده، موسی (1392). نقش آموزه های قرآنی و دینی در کاهش بلایای طبیعی: همایش منطقه ای تاثیر آموزه های اسلامی در پیشرفت علوم و فن آوری های نوین. ساری.
حکمت پناه، منیره (1391).بررسی علل وقوع بلایا وحوادث طبیعی از دیدگاه قرآن و احادیث: همایش ملی آسیب شناسی وبرنامه ریزی اثرات زلزله در استان آذربایجان شرقی. هریس.
ساقی، سید ابوالفضل (1398). ترجمه فارسی تورات، سایت جامع( پژوهش های حقوق و ادیان).
امام خمینی(ره) (1382). عدل الهی از دیدگاه امام خمینی(ره)، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره) تهران.
انجیل عیسی مسیح، https://www.enjeel.org/
موسوی، سید حسن (1394). مکاشفه ( رویداد های آخر الزمان). تهران: سایت بیگانگان باستانی.
بابایى، احمدعلى(1382). برگزیده تفسیر نمونه، تهران: دار الکتب الاسلامیه.
خطیب، عبدالکریم(1424ق). ‏التفسیر القرآنى للقرآن‏، لبنان- بیروت: دار الفکر العربی‏.
سیدرضی، محمد(1414ق).گردآورنده فرمایشات امام امیر المؤمنین، علیه السلام ، نهج البلاغة، قم: مؤسسه نهج البلاغه.
شبر، سید عبد الله (1412). تفسیر القرآن الکریم (شبر)، بیروت : دار البلاغة للطباعة و النشر.
طباطبایى، سید محمد حسین (1417ق). المیزان فى تفسیر القرآن، قم: دفتر انتشارات اسلامى جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
طوسى، محمد بن حسن(قرن 5). التبیان فى تفسیر القرآن، بیروت: دار احیاء التراث العربى.
طیب، سید عبد الحسین (1378). اطیب البیان فی تفسیر القرآن، تهران: انتشارات اسلام.
فضل‌الله، سید محمد حسین(1419ق). تفسیر من وحى القرآن، بیروت: دار الملاک للطباعة و النشر.
قمى مشهدى، محمد بن محمدرضا (1368). تفسیر کنز الدقائق و بحر الغرائب، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامى.
کلینى، ابو جعفر محمد بن یعقوب (1407ق)، الکافی (ط - الإسلامیة)، تهران: دار الکتب الإسلامیة.
مدرسى، سید محمد تقى (1419ق).من هدى القرآن، تهران: دار محبى الحسین.
مغنیه، محمد جواد(1424ق). تفسیر الکاشف، تهران: دار الکتب الإسلامیة - تهران، چاپ اول، 1424 ق.
مکارم شیرازى، ناصر(1374). تفسیر نمونه، تهران: دار الکتب الإسلامیة.
کلینى، ابو جعفر، محمد بن یعقوب(1407ق). الکافی (ط - الإسلامیة)، تهران: دار الکتب الإسلامیة.
مفضل بن عمر(1373).، توحید المفضل - ایران ؛ قم، چاپ: سوم، بى تا.
«... إِنَ‏ الزَّلْزَلَةَ وَ مَا أَشْبَهَهَا مَوْعِظَةٌ وَ تَرْهِیبٌ یُرَهَّبُ بِهَا النَّاسُ لِیَرْعَوُوا وَ یَنْزِعُوا عَنِ الْمَعَاصِی وَ کَذَلِکَ مَا یَنْزِلُ بِهِمْ مِنَ الْبَلَاءِ فِی أَبْدَانِهِمْ وَ أَمْوَالِهِمْ یَجْرِی فِی التَّدْبِیرِ عَلَى مَا فِیهِ صَلَاحُهُمْ وَ اسْتِقَامَتُهُمْ وَ یُدَّخَرُ لَهُمْ إِنْ صَلَحُوا مِنَ الثَّوَابِ وَ الْعِوَضِ فِی الْآخِرَةِ مَا لَا یَعْدِلُهُ شَیْ‏ءٌ مِنْ أُمُورِ الدُّنْیَا وَ رُبَّمَا عُجِّلَ ذَلِکَ فِی الدُّنْیَا إِذَا کَانَ ذَلِکَ فِی الدُّنْیَا صَلَاحاً لِلْعَامَّةِ وَ الْخَاصَّةِ ...»
 
Wisner, b, et al. (2004). At risk: natural hazard, peoples vulnerability and disasters.
Akasoy, A., (2007). Islamic attitudes to disasters in the middle ages: a comparison of earthquakes and plagues. The Medieval History Journal 10 (1–2), 387–410.
Gillard, J.C, Texier,P.(2010). Religions, natural hazards, and disasters: An introduction, Quarterly Journal of Religion,40(2),82-84.
Holmgaard, S.B.(2019). The role of religion in local perceptions of disasters: the case of post-tsunami religious and social change in Samoa, Environmental Hazards,18(4).311-325.
Chester, D. K., & Duncan, A. M. (2010). Responding to disasters within the Christian tradition, with reference to volcanic eruptions and earthquakes. Religion, 40(2), 85–95.
Taylor, V.A., (1978). Future directions for study. In: Quarantelli, E.L.(Ed.), Disasters: Theory and Research. Sage, London,pp. 251-280
Mitchell, J.T.(2000). The hazards of one's faith: hazard perceptions of South CarolinaChristian clergy. Environmental Hazards 2 (2000). 25-41.
Hofman, S., Oliver-Smith, A., (1999). Anthropology and the angry Earth: an overview. In: Oliver-Smith, A., Hofman, S. (Eds.), The Angry Earth. Routledge, New York, 1-16.
Silva, M.(2015). A Systematic Rewiew of Foresight in Project Management Lteraturem, Procedia Computer Science,.64(15). 792-799.
Senders, F.J. Wieczorek,A. & Raven, R.(2016), Experimenting for sustainability transition: Asystematic literature reviw . Technological Forecasting & Social Chang.
De Leo, R. C. Melnychuk, N. Murray, D. & Plummer, R.(2016), Advancing the stste of policy Delphi Practice : A systematic reviw evaluating methodological evolation, innovation, and  opportiunities, Technohogical Forecasting and Social Chage. 2(104). 78-88.
Ghafory-Ashtiany M. (2018).View of Islam on earthquakes, human vitality and disaster. Disaster Prevention and Management: An International Journal. 2009;18(3): 218.
Merli, C., 2005. Religious interpretations of tsunami in Satun province, Southern Thailand. Svensk Religionhistorisk Årsskrift 14, 154–181.