کارکرد قصص موسی (ع) در فرآیند تحول فرهنگی جامعه اسلامی: از اصلاح ذهنیت جاهلی تا نهادسازی تمدن توحیدی

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

1 مؤسسه آموزش عالی فاطمه الزهرا (سلام الله علیها ) خوراسگان اصفهان

2 عضو گروه علمی مرکز تخصصی التمهید حوزه علمیه قم

چکیده

قصص قرآن، صرفاً روایت‌های تاریخی نیستند، بلکه کارکردی تمدنی و تربیتی در فرایند شکل‌دهی فرهنگ دینی جوامع دارند. در این میان، داستان حضرت موسی(ع) که در بیش از سی سوره و با بسامد بالا بازگو شده، از برجسته‌ترین ابزارهای قرآن برای هدایت تدریجی جامعه نبوی به‌شمار می‌آید. مسئله اصلی این پژوهش آن است که قصص موسی(ع) چگونه در دو دوره مکی و مدنی، کارکرد خود را از اصلاح ذهنیت جاهلی به نهادسازی تمدن توحیدی تغییر داده است. این مقاله با رویکرد «تفسیر تنزیلی» و روش «تحلیل کیفی ـ تطبیقی»، با بررسی آیات مرتبط در ترتیب نزول و تحلیل بافت اجتماعی مکه و مدینه، به واکاوی تحول کارکرد این قصص می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد در سوره‌های مکی، قصص موسی(ع) سه نقش اصلی در تحول فرهنگی جامعه اسلامی داشته است: تحول در باور (جهان‌بینی توحیدی، معاد و نفی سلطه)، تحول در شناخت (تقویت ذهنیت انتقادی و تحلیل تاریخی) و تحول در مهارت (مدیریت بحران، وحدت و عدالت). در مقابل، در سوره‌های مدنی، همان قصص به ابزار امت‌سازی و نهادسازی اجتماعی تبدیل شده و بر اصولی چون مسئولیت‌پذیری جمعی، مقابله با نفاق و نهادینه‌سازی عدالت تأکید دارد. بدین ترتیب، قصص موسی(ع) در مسیر گذار جامعه اسلامی از اصلاح ذهنیت تا تأسیس تمدن توحیدی، نقش یک نقشه راه فرهنگی را ایفا می‌کند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

The Function of the Narratives of Moses (peace be upon him) in the Process of Cultural Transformation of Islamic Society: From the Reform of the Pre-Islamic Mentality to the Institutionalization of a Monotheistic

نویسندگان [English]

  • behjat naseri 1
  • hamed marefat 2
1 Fatimah al-Zahra Higher Education Institute (Peace be upon her), Khorasgan, Isfahan
2 Member of the Scientific Committee at Al-Tamhid Specialized Center, Qom Member of the Scientific Committee at Al-Tamhid Specialized Center, Qom SeminarySeminary
چکیده [English]

Qur’anic narratives are not merely historical accounts; rather, they perform profound civilizational and educational functions in the process of shaping the religious culture of societies. Among these narratives, the story of Prophet Moses (peace be upon him), which is recounted with high frequency across more than thirty surahs, represents one of the Qur’an’s most prominent instruments for the gradual guidance of the nascent Islamic community. The central question of this study is how the narratives of Moses (pbuh) transformed their function from reforming the pre-Islamic (Jāhiliyyah) mentality to institutionalizing a monotheistic civilization across the Meccan and Medinan periods. Adopting a chronological (tanzīlī) interpretive approach and employing a qualitative–comparative method, this article examines Moses-related verses according to the order of revelation, while analyzing the socio-cultural contexts of Mecca and Medina.

The findings demonstrate that in the Meccan surahs, the narratives of Moses played three primary roles in the cultural transformation of the early Islamic society: transformation of belief (establishing a monotheistic worldview, belief in the Hereafter, and rejection of tyrannical domination), transformation of cognition (cultivating critical consciousness and historical awareness), and transformation of skills (crisis management, social unity, and justice-oriented action). Conversely, in the Medinan surahs, these same narratives evolved into instruments of community-building and social institutionalization, emphasizing collective responsibility, confrontation with hypocrisy, and the institutionalization of justice. Accordingly, the narratives of Moses (pbuh) function as a comprehensive cultural roadmap that guides Islamic society from the reform of mentality to the establishment of a monotheistic civilization.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Stories of Moses
  • Cultural transformation
  • Islamic civilization
  • InstitutionMeccan and Medinan surahs

مراجع

ابن‌ابی‌الحدید، عبدالحمید بن هبةالله. (1404ق). شرح نهج‌البلاغه (ج 1-20). تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم. قم: مکتبة آیةالله المرعشی النجفی.
ابن‌منظور، محمد بن مکرم. (1414ق). لسان العرب (ج 1-15). بیروت: دار صادر.
باقری، علی؛ نورسیده، علی‌اکبر و ضیغمی، علی. (1403). کنش‌های گفتاری در گفتمان سیاسی امام علی(ع) در نامه‌های نهج‌البلاغه. سیاست متعالیه، 13(1)، 7-24. https://doi.org/10.22034/sm.2024.553393.1880
پروین، نورالدین؛ امیری، جهانگیر و معروف، یحیی. (1398). نقد لایه‌ی واژگانی در نهج‌البلاغه. پژوهش‌نامه‌ی انتقادی متون و برنامه‌های علوم انسانی، 19(8)، 51-72. https://doi.org/10.30465/crtls.2019.4784
حسنوند، صحبت. (2022). الانزیاح الاستبدالی فی نهج البلاغة. مجلة اللغة العربیة وآدابها، 34(1). https://doi.org/10.36318/jall/2021/v34.i1.3208
خاقانی، عقیل عبدالزهرة و نغماش، وردة صالح. (2015). القصر بالنفی والاستثناء فی نهج البلاغة: دراسة دلالیة. مجلة اللغة العربیة و آدابها، 22(1). https://doi.org/10.36318/jall/2015/v1.i22.6773
خویی، حبیب‌الله. (1358). منهاج البراعة فی شرح نهج‌البلاغه. تهران: المکتبة الإسلامیة.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (1416ق). مفردات ألفاظ القرآن. بیروت: الدار الشامیة.
شریف‌الرضی، محمد بن حسین. (1414ق). نهج‌البلاغه (تصحیح صبحی صالح). قم: هجرت.
طباطبایی لطفی، سید عبدالمجید و قاسمی، طاهره. (1392). بررسی و طبقه‌بندی خطبه‌های نهج‌البلاغه از دیدگاه نظریه‌ی کنش گفتاری. سیاست متعالیه، 2(6)، 9-30.
عباسی، جلال و آهی، محمد. (1403). بررسی شیوه‌های اقناع در غزل سبک هندی بر پایه‌ی نظریه‌ی لوگوس با تکیه بر شعر صائب. مطالعات زبانی و بلاغی، 15(38)، 39-68. https://doi.org/10.22075/jlrs.2024.31395.2319
عبده، محمد. (1412ق). شرح نهج‌البلاغه. بیروت: دار المعرفة.
فیض‌الاسلام اصفهانی، علی‌نقی. (1379). ترجمه و شرح نهج‌البلاغه. تهران: فقیه.
محمدی، رضا و بازوبندی، حسین. (1399). بررسی چگونگی تبادل معنا در خطبه‌ی شقشقیه. علم زبان، 8(13)، 115-149. https://doi.org/10.22054/ls.2019.38440.1171
مطیعی، میثم؛ عترت‌دوست، محمد و سلطانی، مرتضی. (1399). گفتمان‌کاوی جریان‌های نفوذ فکری-فرهنگی دشمنان در عصر امیرالمؤمنین علی(ع). تحقیقات علوم قرآن و حدیث، 17(4)، 175-212. https://doi.org/10.22051/tqh.2020.30104.2757
معین، جواد؛ پروین، نورالدین و خرقانی، حسن. (1401). سبک‌شناسی لایه‌ای آیات جهاد بر اساس تحلیل فنوسمانتیک. تحقیقات علوم قرآن و حدیث، 19(2)، 219-251. https://doi.org/10.22051/tqh.2021.36308.3233
مکارم شیرازی، ناصر. (1398). پیام امام امیرالمؤمنین(ع): شرح تازه و جامعی بر نهج‌البلاغه. قم: دار الکتب الإسلامیة.
مولودی، امیر و زارعی، آفرین. (2021). الأسلوبیة المعتمدة علی المدونات الحاسوبیة: طریقة حدیثة لدراسة أسلوب نهج البلاغة. آداب الکوفة، 43(1). https://doi.org/10.36317/kaj/2020/v1.i43.1464
میرهاشمی، طاهره. (1404). فرایند اقناع در کتاب کیمیای سعادت. پژوهش‌های بین‌رشته‌ای ادبی، 7(2)، 83-116. https://doi.org/10.30465/lir.2025.48178.1828
Aristotle. (2007). On rhetoric: A theory of civic discourse (G. A. Kennedy, Trans.; 2nd ed.). Oxford University Press.
Fairclough, N. (1995). Critical discourse analysis: The critical study of language. Longman.
Giddens, A. (1984). The constitution of society: Outline of the theory of structuration. Polity Press.
Habermas, J. (1984). The theory of communicative action, Vol. 1: Reason and the rationalization of society (T. McCarthy, Trans.). Beacon Press.
Leech, G., & Short, M. (2007). Style in fiction: A linguistic introduction to English fictional prose (2nd ed.). Pearson Longman.
McEnery, T., & Hardie, A. (2012). Corpus linguistics: Method, theory and practice. Cambridge University Press.
Perloff, R. M. (2010). The dynamics of persuasion: Communication and attitudes in the 21st century (4th ed.). Routledge.
Simpson, P. (2004). Stylistics: A resource book for students. Routledge.
Toolan, M. (1998). Language in literature: An introduction to stylistics. Arnold.
van Dijk, T. A. (1998). Ideology: A multidisciplinary approach. Sage.
Walker, B., & McIntyre, D. (2019). Corpus stylistics: Theory and practice. Edinburgh University Press.
Weber, M. (1978). Economy and society: An outline of interpretive sociology (G. Roth & C. Wittich, Eds.). University of California Press.

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار