شناسایی و سنجش اهمیت دلایل حرمت ربا درنظام اقتصادی اسلام از منظر اندیشمندان اقتصادی معاصر

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار، گروه اقتصاد اسلامی، دانشگاه بین‌المللی اهل‌بیت (ع)،‌ تهران، ایران.

2 دانشیار، گروه اقتصاد اسلامی، دانشگاه بین‌المللی اهل‌بیت (ع)، تهران،‌ ایران.

3 کارشناسی ارشد، علوم اقتصادی گرایش اقتصاد اسلامی، دانشگاه بین‌المللی اهل‌بیت (ع)، تهران،‌ ایران.

چکیده

حرمت ربا در قرآن و روایات به‌صراحت نکوهیده شده و ازجمله ضروریات دین مبین اسلام به شمار می‌رود. در تحقیق حاضر ابتدا، بارزترین و مؤثرترین مشخصه‌های حکمت و فلسفه حرمت ربا با ارائه دلایل عقلی و نقلی، با استفاده از روش دلفی در طی سه مرحله مورد شناسایی قرارگرفته است که این مشخصه‌ها عبارت است از: «عدم افزایش و برکت اموال در زندگی اقتصادی»، «بازدارنده از تلاش‌های اقتصادی سازنده»، «تضعیف عواطف انسانی»، «استثمار توده‌ها»، «ظلم»، «افزایش فقر»، «ایجاد شکاف طبقاتی»، «کاهش پرداخت صدقه و زکات»، «عدم پیشرفت و توسعه»، «منافی عفت» و «عدم انجام کارهای خیر». سپس هریک از این مشخصه‌ها در جامعه آماری خبرگان اقتصادی دانشگاه‌ها و مراکز علمی معتبر شهرهای تهران و قم تأمین داده‌شده و موردبررسی قرارگرفته است. در این مرحله ابتدا با استفاده از آزمون T-TEST تأثیرگذاری و یا عدم تأثیرگذاری هر یک از مشخصه‌های حکمت و فلسفه حرمت ربا موردبررسی قرارگرفته است. همه‌ی مشخصه های ذکر شده به‌جز «منافی عفت» مورد تأیید اندیشمندان اقتصادی معاصر قرارگرفته است. سپس با استفاده از آزمون فریدمن میزان اهمیت و تأثیرگذاری هر یک از مشخصه‌ها، موردبررسی قرارگرفته است. «بازدارندگی از تلاش‌های اقتصادی سازنده» از منظر اندیشمندان اقتصادی معاصر به‌عنوان مهم‌ترین حکمت و فلسفه حرمت ربا شناسایی‌شده است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Identifying and measuring the importance of the reasons for the sanctity of usury in the Islamic economic system from the point of view of contemporary economic experts

نویسندگان [English]

  • Mohsen Zangene 1
  • Mohammad Ghaffarifard 2
  • Salman Dolatyar 3
1 Assistant Professor, Department of Islamic Economics, Ahlul Bayt International University, Tehran, Iran.
2 Associate Professor, Department of Islamic Economics, Ahlul Bayt International University, Tehran, Iran.
3 M.S of Economic Sciences, Islamic Economics, Ahlul Bayt International University (AS), Tehran, Iran.
چکیده [English]

The sanctity of usury is not explicitly condemned in the Qur'an and hadiths . In the present study, first, the most obvious and effective characteristics of the wisdom and philosophy of usury are identified by presenting rational and narrative reasons, using the Delphi method in three stages, which are: "No increase and blessing of property in economic life , "Hindering constructive economic efforts", "weakening human emotions", "exploiting the masses", "oppression", "increasing poverty", "creating a class divide", "reducing the payment of alms and zakat", "lack of progress and development" , "Contrary to chastity" and "not doing good deeds". Then, each of these characteristics has been provided and studied in the statistical community of economic experts of universities and prestigious scientific centers in Tehran and Qom. At this stage, using the T-TEST test, the effectiveness or ineffectiveness of each of the characteristics of wisdom and philosophy of usury has been examined. All of the above characteristics have been confirmed by contemporary economic thinkers except "immorality". Then, using Friedman test, the importance and effectiveness of each of the characteristics have been investigated. "Deterrence from constructive economic endeavors" has been recognized by contemporary economic thinkers as the most important wisdom and philosophy of usury.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Riba
  • the sanctity of riba
  • contemporary experts
  • T test
قرآن کریم، ترجمه آیت‌الله مکارم شیرازی.
ابن‌فارس، احمد، معجم اللّغه، جلد 2، دفتر تبلیغاتی اسلامی حوزه علمیه، 1404 ق: قم.
ابن‌منظور، ابوالفضل جمال‌الدین‌محمد بن‌مکرم‌رویفعی‌افریقی، لسان‌العرب، جلد 5، دار إحیاء التراث العربی، 1408 ق: بیروت.
بخشی دستجردی، ر. و دلالی اصفهانی، ر، آسیب‌شناسی نظریه بهره و نظام بانکداری متعارف، انتشارات یزدان، 1391 ش: یزد.
بدوی، ابراهیم زکی‌الدین، نظریه الربا المحرم، المجلس الاعلی، 1415 ق: قاهره.
بروجردی، سید حسین، جامع احادیث‌الشیعه، حوزه علمیه، 1410 ق: قم.
بیهقی، أبوبکر، السنن الکبری، جلد 5، دارالکتب العلمیه، 2003 م: بیروت.
توتونچیان، ا، پول و بانکداری اسلامی و مقایسه آن با نظام سرمایه‌داری، انتشارات توانگران، 1379 ش: تهران.
حرّ عاملی، محمد بن‌الحسن، وسائل‌الشیعه الی تحصیل مسائل‌الشریعه، جلد 1و12و13و18، انتشارات‌الإسلامیه، 1403 ق: تهران.
حسینی، سید هادی، حکمت‌های تحریم ربا، فصلنامه تخصصی اقتصاد اسلامی، شماره 5، 1381ش: تهران.
الخوری، سعید، اقربالموارد، جلد 1، کتابخانه آیت‌الله نجفی مرعشی، 1403 ق: قم.
رازی، فخر، تفسیر کبیر، جلد 7، دارالفکر، 1415 ق: بیروت.
راغب اصفهانی، حسین بن‌محمد، مفردات ألفاظ القرآن، دارالعلم، 1412 ق: لبنان.
ربیعی، علی، شکاف درآمدی، دغدغه امنیتی کشورهای در حال گذار؛ مطالعه موردی ایران، فصلنامه راهبرد، شماره 57، 1389ش: تهران.
رشید رضا، سید محمد، الربا و المعاملات فی‌الاسلام، جلد 3، دارابن‌زیدون، 1406 ق: قاهره.
شارقی تفتی، آفاق، جامعه سرمایه‌داری از دیدگاه " کارل مارکس و ماکس وبر" مجله علوم انسانی دانشگاه سیستان و بلوچستان، 1380 ش: سیستان و بلوچستان..
شعبانی، احمد، پول، بهره و تورم، دانشگاه امام صادق (ع)، 1390 ش: تهران.
صدر، سید محمدباقر، اقتصادنا، جلد 1و2، دارالتعارف للمطبوعات، 1411 ق: بیروت.
صدر، سید محمدباقر؛ مترجمان: سید ابوالقاسم حسینی ژرفا و سید محمدمهدی برهانی، اقتصاد ما، جلد 1و2، پژوهشگاه علمی تخصصی شهید صدر، 1393ش: قم.
طباطبایی، سید محمدحسین و الیاس کلانتری، مختصرالمیزان فی تفسیر ، جلد 2و4و16، اسوه (وابسته به سازمان اوقاف و امور خیریه)، چاپ اول، 1421 ق: تهران.
طباطبایی، سید محمدحسین و سید محمدباقر موسوی همدانی، ترجمه تفسیر المیزان، جلد 2و4و16، دفتر انتشارات اسلامی جامعه‌ی مدرسین حوزه علمیه قم،چاپ پنجم، 1374 ش: قم.
طبری، ابوجعفرمحمد بن‌جریر، جامع‌البیان فی ‌تفسیرالقرآن، جلد 4، دارالفکر،چاپ اول، 1407ه ق: بیروت.
عبدالهادی، محمد، الربا و القرض فی‌الفقه الاسلامی، دارالاعتصام، 1985 م: قاهره.
عرب صالحی و علی رحیمی باغی، فلسفه تحریم ربا با رویکرد مالی- حسابداری، ، ، 1395ش: اصفهان.
علوی، سید یحیی، فلسفه تحریم ربا، فصلنامه تحقیقات مالی- اسلامی، شماره اول، 139ش:  تهران.
علیان نژادی، ابوالقاسم (برگرفته از سخنان آیت‌الله مکارم شیرازی)، ربا و بانکداری اسلامی، مدرسه الامام علیّ­بن­ابی‌طالب (ع)، 1380 ش: قم.
عیدیت غزالی، ابوالحسن. صادق؛ مترجم: احمد شعبانی، عقاید اقتصادی اندیشمندان مسلمان، دانشگاه امام صادق (ع)، 1385 ش: تهران.
غنی‌نژاد، موسی، بحثی نظری در مبانی معرفتی تفاوت ربا و بهره بانکی، فصلنامه نقد و نظر، شماره 15، 1377 ش: تهران.
غنی‌نژاد، موسی، تفاوت ربا و بهره بانکی، فصلنامه نقد و نظر، شماره 12، 1376 ش: تهران.
فخری دمشقیه، محمود قیوم زاده عباسعلی حیدری،عباسعلی (1400). حیل ربا در معاملات از منظر فقه امامیه با رویکردی بر نظرات امام خمینی (ره)، نشریه مطالعات فقه اقتصادی، 3(3)، 31-52.
فرج زاده جبدرقی،هاشم. صابریان،علیرضا. کهساری،رضا (1400). پیامدهای اجتماعی حرمت ربا در اقتصاد مقاومتی از منظر آیت الله خامنه ای، فصلنامه رهیافت انقلاب اسلامی، 15(55)، 
کرمی، محمد و محمد پورمند (نبی زاده)، مبانی فقهی اقتصاد اسلامی، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت)، چاپ سیزدهم، 1393 ش: تهران.
کلینی، محمد بن‌یعقوب، الفروع من‌الکافی، جلد 5، دارالتعارف للمطبوعات، 1401ه ق: بیروت.
گرامی، محمدعلی، نگاهی نو به ملاک حرمت ربا، فقه و حقوق، شماره 11، 1385ش: تهران.
ماجدی، علی و حسن گُلریز، پول و بانک از نظریه تا سیاست‌گذاری، دانشکده علوم بانکی، بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران، 1370ش: تهران.
مبیّن، حجت، رویکردی جدید به نقش بانک در نظام بانکداری اسلامی، کنگره بین‌المللی علوم انسانی اسلامی، شماره 4، سال 1396: تهران.
مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج 7، دار احیاء التراث العربی، 1413ه ق: بیروت.
مطهری، مرتضی، مسئله ربا و بانک، انتشارات صدرا، چاپ 11، 1380 ش: تهران.
معرفت، محمدهادی، ربا از گناهان کبیره و استثناناپذیر، مجله نامه مفید، شماره 13، 1379 ش: تهران.
مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، جلد 2و3و4و16، دار‌الکتب الإسلامیه، چاپ اول، 1374 ش: تهران.
موسوی خمینی، سید روح‌الله، استفتاآت جدید، جلد 2، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1375 ش: قم.
موسوی خمینی، سید روح‌الله، تحریرالوسیله، جلد 1، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1416 ق: قم.
موسویان، سید عباس و حسین میسمی، بانکداری اسلامی مبانی نظری- تجارب عملی، پژوهشکده پولی و بانکی، 1394ش: تهران.
موسویان، سید عباس، اصول ثابت و متغیر بانکداری اسلامی، مجله علمی پژوهشی اقتصاد اسلامی، شماره 12، زمستان 1382: تهران.
موسویان، سید عباس، بانکداری اسلامی؛ ثبات بیشتر و کارایی بالاتر، همایش بانکداری اسلامی، شماره 20، تابستان 1388: تهران.
موسویان، سید عباس، ربا در قرض‌های تولیدی و تجاری، مجله علمی پژوهشی اقتصاد اسلامی، شماره 18، تابستان 1384: تهران.
موسویان،سید عباس، نظریه‌های ربا و بهره، مجله علمی پژوهشی اقتصاد اسلامی، شماره 27، پائیز 1386: تهران.
نجفی، محمدحسین، جواهرالکلام فی شرح شرائع الإسلام، دار الإحیاء التراث العربی، 1417 ق: بیروت.
ندری، کامران و کیائی. حسین، سیاست‌گذاری پولی در بانک مرکزی بر اساس نرخ بهره و حرمت ربا در اسلام، مجموعه مقالات نوزدهمین همایش بانکداری اسلامی، مؤسسه عالی بانکداری، 1387 ش: تهران.
نوبخت، محمدباقر، روش تحقیق پیشرفته برای دانشجویان کارشناسی ارشد و دکتری، چاپ چهارم، سازمان انتشارات جهاد دانشگاهی، 1395 ش: تهران.
نوری، میرزا حسین، مستدرک‌الوسائل، جلد 12و13، مؤسسه آل‌بیت (ع) لإحیاء التراث، 1408 ق: بیروت.
واعظی، شمس‌الدین، ، رسالۀ فی‌الربا، مکتب شمس‌الدین،چاپ اول، 1415 ق: قم.
هاشمی، زهرا، بهره، ربا و ارزیابی دلایل حرمت آن به لحاظ اقتصاد اسلامی، فصلنامه علمی- ترویجی اقتصاد و بانکداری اسلامی، شماره 6 و7، 1393 ش: تهران.
Oxford English Dictionary, Oxford University Press, 2012: London.
Palgrave Dictionary, The new Palgrave dictionary of money and finance, MacMillan, 2013: UK.