سبک‌شناسی خطبه‌های نهج‌البلاغه و کارکرد اقناعی آن‌ها در شکل‌دهی به کنش اجتماعی

نوع مقاله : پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه زبان و ادبیات عربی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران.

چکیده

این پژوهش با هدف واکاوی کارکرد اقناعی سبک خطبه‌های نهج‌البلاغه در شکل‌دهی به کنش اجتماعی مخاطبان انجام شده است. مسئله اصلی آن است که چگونه ویژگی‌های سبکی در لایه‌های آوایی، واژگانی، نحوی و بلاغی با سه مؤلفه‌ی منش اخلاقی (اتوس)، انگیزش عاطفی (پاتوس) و استدلال عقلانی (لوگوس) درهم‌تنیده می‌شوند و زبان خطبه‌ها را از ابزار بیان صرف به سازوکاری برای گذار از آگاهی به کنش جمعی تبدیل می‌کنند. روش پژوهش، توصیفی–تحلیلی و کیفی است. پیکره‌ی پژوهش به‌صورت هدفمند از میان خطبه‌های نهج‌البلاغه بر اساس معیار «ظرفیت کنش‌گری سیاسی–اجتماعی» انتخاب شده و شامل پنج خطبه‌ی ۳ (شقشقیه)، ۲۷، ۹۳ (قاصعه)، ۱۹۲ و ۲۱۶ بر مبنای نسخه‌ی صبحی صالح است. تحلیل در چهار لایه‌ی سبک‌شناختی (آوایی، واژگانی، نحوی، بلاغی–تصویری) انجام شده و برای هر ادعای تحلیلی، شواهد مستقیم عربی همراه با ترجمه و تبیین نسبت آن‌ها با منش اخلاقی (اتوس)، انگیزش عاطفی (پاتوس) و استدلال عقلانی (لوگوس) ارائه شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که موسیقی کلام، توازی و سجع، تقابل‌های واژگانی، ساخت‌های امری و استفهام انکاری، و شبکه‌ای از استعاره‌ها و تمثیل‌ها، نه در مقام آرایه‌های تزیینی، بلکه به‌مثابه سازوکارهایی بنیادین عمل می‌کنند که اعتماد به گوینده را تثبیت، عواطف جمعی را برمی‌انگیزند و افق استدلالی کنش اجتماعی را تعریف می‌کنند. نتیجه آن است که سبک در خطبه‌های منتخب، پیوندی ارگانیک با کنش اجتماعی دارد و نهج‌البلاغه را می‌توان متنی دانست که در آن منش اخلاقی (اتوس)، انگیزش عاطفی (پاتوس) و استدلال عقلانی (لوگوس) در قالب فرم زبانیِ دقیق، کنش‌گرانه و جامعه‌ساز طراحی شده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

The Stylistics of the Sermons of Nahj al-Balagha and their Persuasive Function in Shaping Social Action

نویسنده [English]

  • Vali Allah Shojaporian
Assistant Professor, Department of Arabic Language and Literature, Shahid Chamran University of Ahvaz, Ahvaz, Iran.
چکیده [English]

Within the Islamic intellectual framework and the Arabic literary tradition, Nahj al-Balagha is not merely a showcase of eloquence and rhetoric; rather, it is an identity-forming, orienting, and agentic text. Emerged from the political and social crises of early Islam, it leverages its linguistic and rhetorical capacities for persuasion, consciousness-raising, and social mobilization to guide its audience. The primary objective of this research is to examine how the stylistic components of the sermons in Nahj al-Balagha contribute to their persuasive efficacy and, consequently, shape the social action of the audience.

The research adopts a descriptive-analytical approach, employing a qualitative corpus-based methodology. Accordingly, a purposive selection of socio-political sermons—specifically sermons 3, 27, 93, 192, and 216 from the Sobhi Salih edition—was analyzed across phonological, lexical, syntactic, and rhetorical levels. Furthermore, to elucidate the mechanism of persuasion, the framework of persuasive rhetoric was applied, with an emphasis on three core components: source credibility (ethos), emotional arousal (pathos), and logical reasoning (logos).

The rhetorical and literary findings reveal that through the use of parallelism, saj’ (rhymed prose), semantic oppositions, imperatives and prohibitions, vocatives, rhetorical questions, allegories, and metaphors, these sermons construct a framework that is profoundly effective not only in conveying meaning but also in generating motivation, consolidating moral legitimacy, and directing collective behavior. From this perspective, style in Nahj al-Balagha is not merely a set of superficial or lexical ornaments; it is an intrinsic part of its guidance-oriented and social function.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Keywords: Nahj al-Balagha
  • Stylistics
  • Persuasive Rhetoric
  • Social Action
  • Religious Efficacy

مراجع

ابن‌ابی‌الحدید، عبدالحمید بن هبةالله. (1404ق). شرح نهج‌البلاغه (ج 1-20). تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم. قم: مکتبة آیةالله المرعشی النجفی.
ابن‌منظور، محمد بن مکرم. (1414ق). لسان العرب (ج 1-15). بیروت: دار صادر.
باقری، علی؛ نورسیده، علی‌اکبر و ضیغمی، علی. (1403). کنش‌های گفتاری در گفتمان سیاسی امام علی(ع) در نامه‌های نهج‌البلاغه. سیاست متعالیه، 13(1)، 7-24. https://doi.org/10.22034/sm.2024.553393.1880
پروین، نورالدین؛ امیری، جهانگیر و معروف، یحیی. (1398). نقد لایه‌ی واژگانی در نهج‌البلاغه. پژوهش‌نامه‌ی انتقادی متون و برنامه‌های علوم انسانی، 19(8)، 51-72. https://doi.org/10.30465/crtls.2019.4784
حسنوند، صحبت. (2022). الانزیاح الاستبدالی فی نهج البلاغة. مجلة اللغة العربیة وآدابها، 34(1). https://doi.org/10.36318/jall/2021/v34.i1.3208
خاقانی، عقیل عبدالزهرة و نغماش، وردة صالح. (2015). القصر بالنفی والاستثناء فی نهج البلاغة: دراسة دلالیة. مجلة اللغة العربیة و آدابها، 22(1). https://doi.org/10.36318/jall/2015/v1.i22.6773
خویی، حبیب‌الله. (1358). منهاج البراعة فی شرح نهج‌البلاغه. تهران: المکتبة الإسلامیة.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (1416ق). مفردات ألفاظ القرآن. بیروت: الدار الشامیة.
شریف‌الرضی، محمد بن حسین. (1414ق). نهج‌البلاغه (تصحیح صبحی صالح). قم: هجرت.
طباطبایی لطفی، سید عبدالمجید و قاسمی، طاهره. (1392). بررسی و طبقه‌بندی خطبه‌های نهج‌البلاغه از دیدگاه نظریه‌ی کنش گفتاری. سیاست متعالیه، 2(6)، 9-30.
عباسی، جلال و آهی، محمد. (1403). بررسی شیوه‌های اقناع در غزل سبک هندی بر پایه‌ی نظریه‌ی لوگوس با تکیه بر شعر صائب. مطالعات زبانی و بلاغی، 15(38)، 39-68. https://doi.org/10.22075/jlrs.2024.31395.2319
عبده، محمد. (1412ق). شرح نهج‌البلاغه. بیروت: دار المعرفة.
فیض‌الاسلام اصفهانی، علی‌نقی. (1379). ترجمه و شرح نهج‌البلاغه. تهران: فقیه.
محمدی، رضا و بازوبندی، حسین. (1399). بررسی چگونگی تبادل معنا در خطبه‌ی شقشقیه. علم زبان، 8(13)، 115-149. https://doi.org/10.22054/ls.2019.38440.1171
مطیعی، میثم؛ عترت‌دوست، محمد و سلطانی، مرتضی. (1399). گفتمان‌کاوی جریان‌های نفوذ فکری-فرهنگی دشمنان در عصر امیرالمؤمنین علی(ع). تحقیقات علوم قرآن و حدیث، 17(4)، 175-212. https://doi.org/10.22051/tqh.2020.30104.2757
معین، جواد؛ پروین، نورالدین و خرقانی، حسن. (1401). سبک‌شناسی لایه‌ای آیات جهاد بر اساس تحلیل فنوسمانتیک. تحقیقات علوم قرآن و حدیث، 19(2)، 219-251. https://doi.org/10.22051/tqh.2021.36308.3233
مکارم شیرازی، ناصر. (1398). پیام امام امیرالمؤمنین(ع): شرح تازه و جامعی بر نهج‌البلاغه. قم: دار الکتب الإسلامیة.
مولودی، امیر و زارعی، آفرین. (2021). الأسلوبیة المعتمدة علی المدونات الحاسوبیة: طریقة حدیثة لدراسة أسلوب نهج البلاغة. آداب الکوفة، 43(1). https://doi.org/10.36317/kaj/2020/v1.i43.1464
میرهاشمی، طاهره. (1404). فرایند اقناع در کتاب کیمیای سعادت. پژوهش‌های بین‌رشته‌ای ادبی، 7(2)، 83-116. https://doi.org/10.30465/lir.2025.48178.1828
Aristotle. (2007). On rhetoric: A theory of civic discourse (G. A. Kennedy, Trans.; 2nd ed.). Oxford University Press.
Fairclough, N. (1995). Critical discourse analysis: The critical study of language. Longman.
Giddens, A. (1984). The constitution of society: Outline of the theory of structuration. Polity Press.
Habermas, J. (1984). The theory of communicative action, Vol. 1: Reason and the rationalization of society (T. McCarthy, Trans.). Beacon Press.
Leech, G., & Short, M. (2007). Style in fiction: A linguistic introduction to English fictional prose (2nd ed.). Pearson Longman.
McEnery, T., & Hardie, A. (2012). Corpus linguistics: Method, theory and practice. Cambridge University Press.
Perloff, R. M. (2010). The dynamics of persuasion: Communication and attitudes in the 21st century (4th ed.). Routledge.
Simpson, P. (2004). Stylistics: A resource book for students. Routledge.
Toolan, M. (1998). Language in literature: An introduction to stylistics. Arnold.
van Dijk, T. A. (1998). Ideology: A multidisciplinary approach. Sage.
Walker, B., & McIntyre, D. (2019). Corpus stylistics: Theory and practice. Edinburgh University Press.
Weber, M. (1978). Economy and society: An outline of interpretive sociology (G. Roth & C. Wittich, Eds.). University of California Press.
ابن‌ابی‌الحدید، عبدالحمید بن هبةالله. (1404ق). شرح نهج‌البلاغه (ج 1-20). تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم. قم: مکتبة آیةالله المرعشی النجفی.
ابن‌منظور، محمد بن مکرم. (1414ق). لسان العرب (ج 1-15). بیروت: دار صادر.
باقری، علی؛ نورسیده، علی‌اکبر و ضیغمی، علی. (1403). کنش‌های گفتاری در گفتمان سیاسی امام علی(ع) در نامه‌های نهج‌البلاغه. سیاست متعالیه، 13(1)، 7-24. https://doi.org/10.22034/sm.2024.553393.1880
پروین، نورالدین؛ امیری، جهانگیر و معروف، یحیی. (1398). نقد لایه‌ی واژگانی در نهج‌البلاغه. پژوهش‌نامه‌ی انتقادی متون و برنامه‌های علوم انسانی، 19(8)، 51-72. https://doi.org/10.30465/crtls.2019.4784
حسنوند، صحبت. (2022). الانزیاح الاستبدالی فی نهج البلاغة. مجلة اللغة العربیة وآدابها، 34(1). https://doi.org/10.36318/jall/2021/v34.i1.3208
خاقانی، عقیل عبدالزهرة و نغماش، وردة صالح. (2015). القصر بالنفی والاستثناء فی نهج البلاغة: دراسة دلالیة. مجلة اللغة العربیة و آدابها، 22(1). https://doi.org/10.36318/jall/2015/v1.i22.6773
خویی، حبیب‌الله. (1358). منهاج البراعة فی شرح نهج‌البلاغه. تهران: المکتبة الإسلامیة.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (1416ق). مفردات ألفاظ القرآن. بیروت: الدار الشامیة.
شریف‌الرضی، محمد بن حسین. (1414ق). نهج‌البلاغه (تصحیح صبحی صالح). قم: هجرت.
طباطبایی لطفی، سید عبدالمجید و قاسمی، طاهره. (1392). بررسی و طبقه‌بندی خطبه‌های نهج‌البلاغه از دیدگاه نظریه‌ی کنش گفتاری. سیاست متعالیه، 2(6)، 9-30.
عباسی، جلال و آهی، محمد. (1403). بررسی شیوه‌های اقناع در غزل سبک هندی بر پایه‌ی نظریه‌ی لوگوس با تکیه بر شعر صائب. مطالعات زبانی و بلاغی، 15(38)، 39-68. https://doi.org/10.22075/jlrs.2024.31395.2319
عبده، محمد. (1412ق). شرح نهج‌البلاغه. بیروت: دار المعرفة.
فیض‌الاسلام اصفهانی، علی‌نقی. (1379). ترجمه و شرح نهج‌البلاغه. تهران: فقیه.
محمدی، رضا و بازوبندی، حسین. (1399). بررسی چگونگی تبادل معنا در خطبه‌ی شقشقیه. علم زبان، 8(13)، 115-149. https://doi.org/10.22054/ls.2019.38440.1171
مطیعی، میثم؛ عترت‌دوست، محمد و سلطانی، مرتضی. (1399). گفتمان‌کاوی جریان‌های نفوذ فکری-فرهنگی دشمنان در عصر امیرالمؤمنین علی(ع). تحقیقات علوم قرآن و حدیث، 17(4)، 175-212. https://doi.org/10.22051/tqh.2020.30104.2757
معین، جواد؛ پروین، نورالدین و خرقانی، حسن. (1401). سبک‌شناسی لایه‌ای آیات جهاد بر اساس تحلیل فنوسمانتیک. تحقیقات علوم قرآن و حدیث، 19(2)، 219-251. https://doi.org/10.22051/tqh.2021.36308.3233
مکارم شیرازی، ناصر. (1398). پیام امام امیرالمؤمنین(ع): شرح تازه و جامعی بر نهج‌البلاغه. قم: دار الکتب الإسلامیة.
مولودی، امیر و زارعی، آفرین. (2021). الأسلوبیة المعتمدة علی المدونات الحاسوبیة: طریقة حدیثة لدراسة أسلوب نهج البلاغة. آداب الکوفة، 43(1). https://doi.org/10.36317/kaj/2020/v1.i43.1464
میرهاشمی، طاهره. (1404). فرایند اقناع در کتاب کیمیای سعادت. پژوهش‌های بین‌رشته‌ای ادبی، 7(2)، 83-116. https://doi.org/10.30465/lir.2025.48178.1828
Aristotle. (2007). On rhetoric: A theory of civic discourse (G. A. Kennedy, Trans.; 2nd ed.). Oxford University Press.
Fairclough, N. (1995). Critical discourse analysis: The critical study of language. Longman.
Giddens, A. (1984). The constitution of society: Outline of the theory of structuration. Polity Press.
Habermas, J. (1984). The theory of communicative action, Vol. 1: Reason and the rationalization of society (T. McCarthy, Trans.). Beacon Press.
Leech, G., & Short, M. (2007). Style in fiction: A linguistic introduction to English fictional prose (2nd ed.). Pearson Longman.
McEnery, T., & Hardie, A. (2012). Corpus linguistics: Method, theory and practice. Cambridge University Press.
Perloff, R. M. (2010). The dynamics of persuasion: Communication and attitudes in the 21st century (4th ed.). Routledge.
Simpson, P. (2004). Stylistics: A resource book for students. Routledge.
Toolan, M. (1998). Language in literature: An introduction to stylistics. Arnold.
van Dijk, T. A. (1998). Ideology: A multidisciplinary approach. Sage.
Walker, B., & McIntyre, D. (2019). Corpus stylistics: Theory and practice. Edinburgh University Press.
Weber, M. (1978). Economy and society: An outline of interpretive sociology (G. Roth & C. Wittich, Eds.). University of California Press.
ابن‌ابی‌الحدید، عبدالحمید بن هبةالله. (1404ق). شرح نهج‌البلاغه (ج 1-20). تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم. قم: مکتبة آیةالله المرعشی النجفی.
ابن‌منظور، محمد بن مکرم. (1414ق). لسان العرب (ج 1-15). بیروت: دار صادر.
باقری، علی؛ نورسیده، علی‌اکبر و ضیغمی، علی. (1403). کنش‌های گفتاری در گفتمان سیاسی امام علی(ع) در نامه‌های نهج‌البلاغه. سیاست متعالیه، 13(1)، 7-24. https://doi.org/10.22034/sm.2024.553393.1880
پروین، نورالدین؛ امیری، جهانگیر و معروف، یحیی. (1398). نقد لایه‌ی واژگانی در نهج‌البلاغه. پژوهش‌نامه‌ی انتقادی متون و برنامه‌های علوم انسانی، 19(8)، 51-72. https://doi.org/10.30465/crtls.2019.4784
حسنوند، صحبت. (2022). الانزیاح الاستبدالی فی نهج البلاغة. مجلة اللغة العربیة وآدابها، 34(1). https://doi.org/10.36318/jall/2021/v34.i1.3208
خاقانی، عقیل عبدالزهرة و نغماش، وردة صالح. (2015). القصر بالنفی والاستثناء فی نهج البلاغة: دراسة دلالیة. مجلة اللغة العربیة و آدابها، 22(1). https://doi.org/10.36318/jall/2015/v1.i22.6773
خویی، حبیب‌الله. (1358). منهاج البراعة فی شرح نهج‌البلاغه. تهران: المکتبة الإسلامیة.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (1416ق). مفردات ألفاظ القرآن. بیروت: الدار الشامیة.
شریف‌الرضی، محمد بن حسین. (1414ق). نهج‌البلاغه (تصحیح صبحی صالح). قم: هجرت.
طباطبایی لطفی، سید عبدالمجید و قاسمی، طاهره. (1392). بررسی و طبقه‌بندی خطبه‌های نهج‌البلاغه از دیدگاه نظریه‌ی کنش گفتاری. سیاست متعالیه، 2(6)، 9-30.
عباسی، جلال و آهی، محمد. (1403). بررسی شیوه‌های اقناع در غزل سبک هندی بر پایه‌ی نظریه‌ی لوگوس با تکیه بر شعر صائب. مطالعات زبانی و بلاغی، 15(38)، 39-68. https://doi.org/10.22075/jlrs.2024.31395.2319
عبده، محمد. (1412ق). شرح نهج‌البلاغه. بیروت: دار المعرفة.
فیض‌الاسلام اصفهانی، علی‌نقی. (1379). ترجمه و شرح نهج‌البلاغه. تهران: فقیه.
محمدی، رضا و بازوبندی، حسین. (1399). بررسی چگونگی تبادل معنا در خطبه‌ی شقشقیه. علم زبان، 8(13)، 115-149. https://doi.org/10.22054/ls.2019.38440.1171
مطیعی، میثم؛ عترت‌دوست، محمد و سلطانی، مرتضی. (1399). گفتمان‌کاوی جریان‌های نفوذ فکری-فرهنگی دشمنان در عصر امیرالمؤمنین علی(ع). تحقیقات علوم قرآن و حدیث، 17(4)، 175-212. https://doi.org/10.22051/tqh.2020.30104.2757
معین، جواد؛ پروین، نورالدین و خرقانی، حسن. (1401). سبک‌شناسی لایه‌ای آیات جهاد بر اساس تحلیل فنوسمانتیک. تحقیقات علوم قرآن و حدیث، 19(2)، 219-251. https://doi.org/10.22051/tqh.2021.36308.3233
مکارم شیرازی، ناصر. (1398). پیام امام امیرالمؤمنین(ع): شرح تازه و جامعی بر نهج‌البلاغه. قم: دار الکتب الإسلامیة.
مولودی، امیر و زارعی، آفرین. (2021). الأسلوبیة المعتمدة علی المدونات الحاسوبیة: طریقة حدیثة لدراسة أسلوب نهج البلاغة. آداب الکوفة، 43(1). https://doi.org/10.36317/kaj/2020/v1.i43.1464
میرهاشمی، طاهره. (1404). فرایند اقناع در کتاب کیمیای سعادت. پژوهش‌های بین‌رشته‌ای ادبی، 7(2)، 83-116. https://doi.org/10.30465/lir.2025.48178.1828
Aristotle. (2007). On rhetoric: A theory of civic discourse (G. A. Kennedy, Trans.; 2nd ed.). Oxford University Press.
Fairclough, N. (1995). Critical discourse analysis: The critical study of language. Longman.
Giddens, A. (1984). The constitution of society: Outline of the theory of structuration. Polity Press.
Habermas, J. (1984). The theory of communicative action, Vol. 1: Reason and the rationalization of society (T. McCarthy, Trans.). Beacon Press.
Leech, G., & Short, M. (2007). Style in fiction: A linguistic introduction to English fictional prose (2nd ed.). Pearson Longman.
McEnery, T., & Hardie, A. (2012). Corpus linguistics: Method, theory and practice. Cambridge University Press.
Perloff, R. M. (2010). The dynamics of persuasion: Communication and attitudes in the 21st century (4th ed.). Routledge.
Simpson, P. (2004). Stylistics: A resource book for students. Routledge.
Toolan, M. (1998). Language in literature: An introduction to stylistics. Arnold.
van Dijk, T. A. (1998). Ideology: A multidisciplinary approach. Sage.
Walker, B., & McIntyre, D. (2019). Corpus stylistics: Theory and practice. Edinburgh University Press.
Weber, M. (1978). Economy and society: An outline of interpretive sociology (G. Roth & C. Wittich, Eds.). University of California Press.
 

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار