کاربست حکمت متعالیه در تبیین مساله کثرت ادیان

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکترای کلام اسلامی دانشکده الهیات دانشگاه تبریز

2 گروه فلسفه و کلام دانشکده الهیات دانشگاه تبریز

چکیده

مسئله کثرت و تعددِ ادیان و تبیین نسبت میان دعاوی حقانیت آنها، یکی از مناقشه‌های مهم در فلسفه دین معاصر است. رویکردهای رایج، از انحصارگرایی که تنها یک دین را بر حق می‌داند تا پلورالیسم که به تساوی ادیان در بهره‌مندی از حقیقت حکم می‌کند، هر یک با کاستی‌های نظری مواجه‌اند. این پژوهش با هدف ارائه تبیینی نوین از کثرت ادیان، از ظرفیت‌های هستی‌شناختی حکمت متعالیه ملاصدرا بهره می‌گیرد. روش تحقیق در این مقاله، تحلیلی-توصیفی است که با تکیه بر منابع کتابخانه‌ای و با رویکردی فلسفی-کلامی، به بازخوانی و تحلیل مبانی هستی‌شناختی صدرایی در تطبیق بر مسئله کثرت شرایع می‌پردازد. یافته‌های تحقیق حاکی از آن است که گذار سه‌گانه فلسفی ملاصدرا (از اصالت ماهیت به اصالت وجودِ وحدت تشکیکی و سپس به وحدت شخصی وجود) چارچوبی نظام‌مند برای فهم مراتب‌دار و طولی کثرت ادیان فراهم می‌آورد. در این تبیین، شرایع الهی نه کثراتی متباین و گسسته، بلکه ظهورات تدریجی و تشکیکی یک حقیقت واحد نوری (دین حق) هستند که در اسلام به‌عنوان کامل‌ترین مرتبه، به کمال نهایی خود دست یافته است. این مدل، با تفکیک میان «حقیقت وجودی دین» و «صورت شریعت»، ضمن حفظ خاتمیت و جامعیت اسلام، حقانیت مراتبیِ ادیان پیشین را به‌رسمیت می‌شناسد، مفاهیم ایمان و کفر را به مراتب وجودی تبدیل می‌کند و الگویی برای گفت‌وگوی میان‌دینی بر پایه وحدت ریشه و کثرت ظهور ارائه می‌دهد. نتایج این پژوهش ظرفیت حکمت متعالیه را برای حل مناقشات بین‌الادیانی و بسط الهیات تطبیقی مبتنی بر میراث فلسفی اسلامی آشکار می‌سازد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Applying Transcendent Wisdom to the Elucidation of the Issue of Religious Plurality

نویسندگان [English]

  • Abdollah Amiri 1
  • Ali Babaei 2
  • Naser Forouhi 2
1 PhD student in Islamic Theology, Faculty of Theology, University of Tabriz
2 Department of Philosophy and Theology, Faculty of Theology, University of Tabriz
چکیده [English]

This research explains religious plurality and proposes a local philosophical model based on Mulla Sadra’s transcendental wisdom to reduce interfaith conflicts. It critiques the Masha’i approach—rooted in the “authenticity of essence”—which leads to exclusivism or relativism. Instead, it introduces “authenticity of existence,” “substantial movement,” and “skeptical unity” as an alternative framework.



Religions are not separate pluralities but longitudinal stages of a single truth, evolving through the soul’s substantial movement and humanity’s changing capacities throughout history. The human soul, as the source of revelation, receives laws suited to its stage of actualization. A three-level system (essence, attributes, actions) explains how one religious truth—the religion of self-control—manifests as diverse laws (Torah, Gospel, Quran).



Islam, as the final religion, does not negate previous ones but incorporates their perfections into a comprehensive whole. By distinguishing fixed principles from variable branches, this model resolves apparent conflicts and offers a middle path between rigid exclusivism and relativistic pluralism. Legitimacy and salvation in any era depend on adherence to that era’s true law. In the present age, Islam is the most direct and complete path to salvation.



Ultimately, transcendent wisdom provides a dynamic, existential foundation for constructive dialogue and a deeper understanding of unity within religious plurality.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Unity of religion
  • plurality of laws
  • essential movement of the soul
  • Islam
  • finality
  • conflicts between religions
قرآن کریم
انجیل
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. (۱۳۷۶). الإلهیات من کتاب الشفاء، تصحیحِ ح. حسن‌زاده آملی، قم: مرکز انتشاراتِ دفترِ تبلیغاتِ اسلامیِ حوزه‌یِ علمیه‌یِ قم.
بابایی، علی. (۱۴۰۱). سه‌گانه‌های عالم معرفت، چاپ چهارم، اردبیل: انتشارات دانشگاه محقق اردبیلی.
بابایی، علی. (۱۴۰۲). «موضوعاتِ علم بر مبنایِ سه سیرِ فلسفیِ ملاصدرا»، پژوهش‌هایِ فلسفیِ دانشگاهِ تبریز، ۱۷(۴۴)، ۱۰۸–۱۲۹.
بابایی، علی. (۱۴۰۳). «دلایلِ تحققِ سه تحول در فهمِ فلسفیِ ملاصدرا»، جاویدانِ خرد، ۲۱(۲)، ۹۹–۱۲۴. doi:10.22034/iw.2025.445155.1769
بابایی، علی؛ عباس‌زاده، عباس؛ و باقری قهوه‌چی، ایمان. (۱۴۰۴). تطورِ تقسیم بر مبنایِ سه سیرِ فلسفیِ ملاصدرا [رساله‌یِ کارشناسیِ ارشد]، استاد راهنما علی بابایی، دانشگاهِ تبریز، دانشکده‌یِ الهیات و علومِ اسلامی.
بابایی، علی. (۱۴۰۵). سه سیرِ فلسفی، مبحثِ سه مرتبه‌یِ تقسیم بر مبنایِ سه سیرِ فلسفی [نسخه‌یِ پیش‌انتشار]، تبریز: دانشگاهِ تبریز.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۸۷). نسبتِ دین و دنیا، تحقیق و تنظیم علیرضا روغنی موفق، چاپِ پنجم، قم: انتشاراتِ اسراء.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۹۳). رحیقِ مختوم (جلدِ ۱)، قم: انتشاراتِ اسراء.
حائری مازندرانی، محمدصالح. (۱۳۶۲). حکمتِ بوعلی سینا (جلدِ ۲)، تهران: انتشاراتِ علمی.
حائری یزدی، مهدی. (۱۳۶۱). هرمِ هستی، تهران: مؤسسه‌یِ مطالعات و تحقیقاتِ فرهنگی و انجمنِ اسلامیِ حکمت و فلسفه‌یِ ایران.
حسینی شاهرودی، سیدمرتضی؛ زنگویی، علی؛ اشرف امامی، علی؛ و جوارشکیان، عباس. (۱۳۹۲). «نسبتِ نجات و حقانیت از نظرِ ملاصدرا و جان هیک»، مجله‌یِ فلسفه و کلامِ اسلامی، ۸(۱۲)، ۲۷–۴۶.
ریچارد، استیو. (۱۳۸۰). «بررسیِ انتقادیِ فرضیه‌یِ پلورالیسمِ دینیِ جان هیک» (ح. شادی، مترجم)، روش‌شناسیِ علومِ انسانی، (۲۷)، ۱۷۴–۱۸۸.
سبحانی، جعفر. (۱۳۸۲). مدخلِ مسائلِ جدید در علمِ کلام، قم: مؤسسه‌یِ امام صادق (ع).
شیروانی، محمد؛ و دانش‌شهرکی، حبیب‌الله. (۱۴۰۲). «بررسیِ تطبیقیِ نظریه‌یِ پلورالیسمِ دینی از منظرِ شوآن و ملاصدرا»، نسیمِ خرد، ۹(۱)، ۱۷۳–۱۹۴.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (۱۳۶۳). مفاتیحُ الغیب، تهران: مؤسسه‌یِ تحقیقاتِ فرهنگی.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (۱۳۶۶). تفسیرِ قرآنِ کریم، قم: انتشاراتِ بیدار.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (۱۳۶۸). الحکمةُ المتعالیة فی الأسفارِ العقلیةِ الأربعة، قم: مکتبةُ المصطفوی.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (۱۳۸۰). مبدأ و معاد، مترجم م. ذبیحی، قم: دانشگاهِ قم.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (۱۳۸۲). شرح و تعلیقه بر الهیاتِ شفا (جلدِ ۱)، تهران: بنیادِ حکمتِ اسلامیِ صدرا.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (۱۳۸۵). المشاعر ، شارحِ ا. احسائی، بیروت: مؤسسةُ البلاغ.
صمدی آملی، داوود. (۱۳۸۶). شرحِ نهایةِ الحکمة، قم: قائمُ آلِ‌محمد (عج).
طباطبایی، سیدمحمدحسین. (۱۳۶۳). المیزان فی تفسیرِ القرآن (چاپِ اول)، تهران: دارالکتبِ الإسلامیة.
طباطبایی، سیدمحمدحسین. (۱۳۸۸). بررسی‌هایِ اسلامی، قم: مؤسسه‌یِ بوستانِ کتاب.
عصار، محمدکاظم. (۱۳۷۶). رساله‌یِ وحدتِ وجود، تهران: امیرکبیر.
مرتضوی، سیدمحمد؛ و مهرابی، ابراهیم. (۱۳۹۱). «نوسانِ ایمان و کفر از نظرِ ابن‌عربی و ملاصدرا»، فصلنامه‌یِ اندیشه‌یِ دینیِ دانشگاهِ شیراز، ۱۰(۳۵)، ۱۲۹–۱۵۲. doi: 10.22099/jrt.2013.1225
مصباح یزدی، محمدتقی. (۱۳۶۶). آموزشِ فلسفه، تهران: سازمانِ تبلیغاتِ اسلامی، معاونتِ فرهنگی.
مطهری، مرتضی. (۱۳۹۰). مجموعه آثار (چاپِ یازدهم)، تهران: صدرا.
هیک، جان. (۱۳۸۴). «پلورالیسمِ دینی و اسلام»، مترجم محمد محمدرضایی، فصلنامه‌یِ علمی‌پژوهشیِ قبسات، ۱۰(۳۷)، ۳۹-۵۴.
 
Hick, J. (1977). God and the Universe of Faiths. London: Macmillan.